U eseju „Književni romantizam i čisti računi“, objavljenom u knjizi Od Weimara do Vardara, Vuk Perišić piše o jugoslovenskim nacionalizmima, sukobima i šovinističkim mržnjama, pod izgovorom borbe za slobodu, kao o nastavku jednog šireg istorijskog kontinuiteta započetog 1830. godine. U to davno doba Grčka je stekla nezavisnost kao prva istočnoevropska država u nizu. Nakon borbe grčkih ustanika protiv Osmanlijskog carstva velike sile priznale su nezavisnost Grčke, „ali tako što su je obvezale da štiti nepravoslavno stanovništvo, odnosno da sve svoje podanike tretira ravnopravno neovisno od religijske pripadnosti“.

I šta se desilo? Ono što će se i kasnije događati, kao po nekom obrascu. „Grčka je tu obvezu doživjela kao uvredu i učinila sve ne bi li je izbjegla. Bio je to korak unazad spram tolerantne vjerske politike Osmanlijskog carstva“, piše Perišić. Nešto slično dogodilo se i nakon Berlinskog kongresa 1878. godine, kada su nezavisnost dobile Srbija, Crna Gora i Rumunija. Velike sile su ponovo zahtevale poštovanje prava manjinskog stanovništva, a novonastale države su takva ograničenja ponovo doživele kao uvredu i udar na suverenitet. Progoni i iseljavanja inovernih bili su praksa i u ranijem periodu, a nastavljeni su i posle formalnog priznanja nezavisnosti. Usput su i zatirani tragovi postojanja kulture Osmanlijskog carstva, pa su, na primer, širom Srbije masovno porušene džamije, a uništena je i gradska, građanska osmanlijska arhitektura.

Sličan obrazac se ponovio i posle Prvog svetskog rata, nakon što je u Versaju 1919. godine uspostavljen novi poredak, nastao nakon raspada monarhija. Velike sile su opet tražile od novih država poštovanje prava manjina, ali takvi zahtevi nisu nailazili na razumevanje. Perišić piše: „Poljska je provodila sustavnu diskriminaciju Nijemaca, Židova, Ukrajinaca i Bjelorusa. Neposredno nakon Prvoga svjetskoga rata nije bilo ugodno biti Nijemac ili Mađar ni u demokratskoj Čehoslovačkoj. Rumunjske i jugoslavenske vlasti zlostavljale su Mađare u Transilvaniji i Vojvodini, odnosno Albance na Kosovu, a Bugarska je život svojim građanima islamske vjeroispovijesti učinila nepodnošljivim.“

Posle Drugog svetskog rata nije nestala ugroženost manjina, kako veli Perišić: „Komunisti su slijedili nacionalističku tradiciju“, poglavito u Albaniji, Rumuniji, Bugarskoj, ali i u drugim zemljama, dovoljno je podsetiti na diskriminaciju Albanaca pod Aleksandrom Rankovićem. Zaključak je porazan i logičan: „Pokazalo se, naime, da su sve te opjevane ‘borbe za slobodu’ koje su vodili ‘potlačeni narodi’ bile tek prilika za ponižavanje, diskriminaciju i, u konačnici, likvidaciju Drugih. Borba za ‘nacionalnu emancipaciju’ očito nije ništa drugo nego uskrata te iste emancipacije nekoj drugoj naciji.“

Takva diskriminacija najčešće je bivala neskrivena, a i što bi se oslobodioci nacije stideli sopstvenog rasizma i nacionalističke mahnitosti. Na primer, nakon balkanskih ratova stanovnici tzv. Stare Srbije (Kosovo i Metohija, Makedonija i Sandžak) bili su građani drugog reda. Za njih je važio „skraćeni ustav“ propisan kraljevim ukazom iz novembra 1913. godine. „Iz ovog ustava bila je izostavljena tačno polovina ustavnih članova koji su bili u upotrebi u ostatku zemlje“, pišu istoričari Danilo Šarenac i Aleksandar R. Miletić, a među njima su bili i članovi koji regulišu slobodu štampe, pravo na organizovanje političkih zborova, biračko pravo građana, zakonodavne ingerencije Narodne skupštine (postupak izbora i ovlašćenja okružne i opštinske samouprave, kao i odredbe koje garantuju nepristrasnost sudskih vlasti i regularnost sudskog postupka. Prema Karnegijevom izveštaju, oblasti koje su prisajedinjene Srbiji imale su niži nivo prava u lokalnoj samoupravi nego što je to bio slučaj u Otomanskom carstvu, pre „oslobođenja“.

Nove vlasti su ponekad pribegavale i asimilaciji, ali isključivo onih nacija koje pripadaju istoj konfesiji, pa su tako, na primer, Cincari i Grci mogli da budu posrbljeni, ali to nije važilo za muslimane – njima je sledilo ili proterivanje ili diskriminacija. Da njegov pradeda nije podmitio koga treba u opštini ne bi li zadržao svoje prezime, danas se najprevođeniji crnogorski pisac ne bi zvao Andrej Nikolaidis, nego – Andrej Nikolić. A kao što smo videli devedesetih godina prošlog veka na Kosovu, etničko čišćenje uvek ponovo može da postane legitimna opcija. Odnos većine prema manjini jezgrovito je definisao Damir Avdić u pesmi „Manjina“: „Ja sam manjina / koja trpi nepravdu / kakvu trpi manjina / tamo gdje sam ja većina.“

Radi se o fenomenu koji je američki sociolog Rodžer Brubejker označio kao nacionalizirajuću državu. Po njemu, stvari stoje ovako: „Nacionalizirajuća država je ona koja se shvata kao država jedne ili za jednu posebnu etnokulturnu ‘glavnu naciju’ (core nation) čiji jezik, kultura, demografsko stanje, ekonomski napredak i politička hegemonija moraju biti zaštićeni i potpomognuti od strane države.“ Otuda neminovno sledi ono što svi dobro poznajemo: „Osećanje ‘vlasništva’ nad državom pojedine etnokulturne nacije koja se poima kao različita od ukupnog stanovništva koje ima državljanstvo ili stalni boravak u toj državi“. U Srbiji su, bar načelno, svi građani ravnopravni. Međutim, na samom početku Ustava Srbije piše: „Republika Srbija je država srpskog naroda i svih građana koji u njoj žive.“ Što će reći – Srbi su ipak malo ravnopravniji od drugih.

Ove naše male, ojađene države, dobrovoljno zarobljene u sopstvenom parohijalizmu, u samonametnutoj provincijalnosti i odsečenosti od sveta, prožete dubokim osećanjem manje vrednosti – oglašavaju na sva zvona kad god neko odavde postigne kakav uspeh u širokom svetu, kad se probije, bude primećen, uradi nešto od univerzalnijeg značaja. Međutim, to ne važi za pripadnike manjinskih naroda. Na primer, jedan od najznačajnijih scenskih umetnika, koreograf, plesač i pozorišni reditelj Jožef Nađ rođen je u Kanjiži. Već decenijama radi u Francuskoj, njegove predstave igrane su u pedesetak zemalja sveta, bio je direktor Nacionalnog koreografskog centra u Orleanu od 1995. do 2016. godine, potom je osnovao trupu „Atelier 3+1“ u Parizu, dobitnik je Evropske pozorišne nagrade, Zlatne maske Moskve i još desetak nagrada za svoj umetnički rad.

O Jožefu Nađu se povremeno piše, objavljena je i jedna knjiga o njegovom delu, RTS je pre petnaestak godina napravio i jednu emisiju posvećenu Nađu, ali nema ni traga od one medijske pompe koja prati rad njegovih kolega. Niko od pozorišnih delatnika iz Srbije ni izdaleka ne može da se meri sa svetskim uspehom koji je Nađ postigao, bar kad je reč o tim spoljnim, svima vidljivim manifestacijama uspeha do kojih mediji jedino i drže. Uprkos tome, domaći mediji ga ne zloupotrebljavaju u svoje samohvaliteljske svrhe.

Slično prolazi i Lajko Feliks, verovatno najznačajniji muzičar iz naše zemlje koji nastupa širom sveta i predstavlja značajno ime na svetskoj muzičkoj sceni. S vremena na vreme svira u Beogradu, s mene pa na uštap pojavi se neki intervju, ali takođe nema nikakve medijske halabuke. Zanimljivo je kako mediji koji se kače za svakog koktel-majstora, kuvara, filmskog reditelja ili di-džeja koji se proslavio  tamo negde, u širokom svetu – uopšte ne obraćaju pažnju na ljude koji su u svojim oblastima postigli najviše, pa nigde ne možemo pročitati naslove tipa „Lajko Feliks pokorio Japan“. Da se zove malo drugačije, na primer Srećko Hajduković, pratila bi ga nepodnošljiva medijska pompa, bio bi naš nacionalni ponos.

Kako se manjine u ovim našim zemljama osećaju nije teško ni pretpostaviti ni saznati. Najpotresnije su bile silne izjave žitelja Novog Pazara u prvoj fazi masovnih studentskih protesta u Srbiji, kad su govorili da se sada prvi put osećaju kao građani Srbije, kao ravnopravni sa drugim ljudima. Dobro, nije to dugo potrajalo, u međuvremenu su i studenti počeli da loparaju i vidovdanišu, ali bar na trenutak je delovalo da bi ovo mogla da bude država svih građana, a ne srpskog naroda i ostalih, koje mi, koji smo većina, trpimo – do prve zgodne prilike da se rešimo tih tuđinaca.

Šta većina misli o manjini vidljivo je na svakom koraku. Na primer, u Hrvatskoj se taj stav ogleda u normalizaciji pozdrava „Za dom spremni“, u rehabilitaciji ustaštva, u masovnoj posećenosti Tompsonovih koncerata. U Srbiji se taj stav ogleda u rehabilitaciji četnika, u istorijskom revizionizmu, u poricanju genocida, u glorifikaciji ratnih zločinaca, a najvidljiviji je po zidovima širom zemlje – tamo gde se šepure grafiti sa likom i imenom Ratka Mladića. To su sve jasne poruke Srbima u Hrvatskoj i Bošnjacima u Srbiji, jezive, zlokobne, preteće. To je atmosfera u kojoj žive pripadnici manjinskih naroda – atmosfera straha, pretnje, pritajene ili otvorene mržnje, šovinizma, ispunjena uvreženim predrasudama i stereotipima o svemu što je drugo, drugačije i drugoslovno.

Čak je i liberalniji deo javnosti često nesklon razumevanju specifične pozicije manjinskih naroda, pogotovo osveštane tradicije progona, zlostavljanja i diskriminacije manjina, strašne istorije negiranja, šikaniranja i likvidacije, koja je neodvojiva od same suštine ovdašnjih nacionalnih država, oslobodilačkih pokreta i ostalih državotvornih projekata. Otuda često čuđenje kako to da politički predstavnici manjina sarađuju sa nacionalističkom većinom, sa strankama koje bi im najradije radile o glavi, kako to da manjine stupaju u koalicije sa nacionalističkom većinom, kad god su u prilici.

Zamerati Srbima u Hrvatskoj što su bivali u koaliciji sa HDZ-om, ili Bošnjacima i Mađarima u Srbiji što su stupali u koalicije sa naprednjacima ili Koštunicom – nije teško, ništa ne košta, samo prenebregava neke činjenice. Na primer, iste manjine su sarađivale i sa demokratskim vlastima, kad su demokratski političari osvajali većinu, očigledno je da bi sa njima radije sarađivali, kao i da je to kudikamo prirodnije. Ne možemo očekivati od manjina da nam demokratizuju i unormale društvo, oni mogu u tome da pomognu, ali glavnina posla je na većini. Zašto bi manjine radile vaš posao?  Jednostavno rečeno: Hteli ste nacionalnu državu u kojoj ćete biti glavna nacija? Hteli ste nacionalno oslobođenje i emancipaciju?

Pa onda izgradite te svoje nacionalne države na demokratskim principima, na zaštiti prava svakog pojedinca, na poštovanju dostojanstva i prava individue (što onda obuhvata i pravo na nacionalnu pripadnost po svom slobodnom izboru, jezik, kulturu i sve drugo), stvorite atmosferu u kojoj neće biti bitno ko je koje nacije, u kojoj se manjine neće osećati kao građani drugog reda. Stvorite atmosferu slobode, pre svega slobode ličnosti – pa se onda ljudi više neće zbijati u nacionalne zajednice, već će se povezivati po drugim osnovama, svetonazorskim, idejnim, ideološkim, estetskim… U suprotnom, ispostaviće se da je zlostavljanje manjina raison d’être nacionalne države. A takva država nema ama baš nikakvog smisla, ni za većinu ni za manjinu.

(Tačno.net)