Skip to main content

MILIVOJ BEŠLIN: Karađorđevo 1971.

Stav 16. dec 2021.
6 min čitanja

Predsednik Hrvatske Zoran Milanović ovih je dana odlikovao grupu učesnika studentskog protesta iz 1971. aktivnih učesnika Hrvatskog proljeća. HRT je posle odlične serije Hrvoja Klasića o NDH, počela emitovanje dokumentarca povodom pola veka od nasilnog gušenja Hrvatskog proljeća. Najuticajniji listovi Jutarnji i Večernji, iz pera proverenih autora (Vlado Vurušić je napisao blistav prilog), imali su ozbiljne analitičke tektove povodom ove, za Hrvatsku i Jugoslaviju, veoma važne godišnjice. Možda je korona uticala da godišnjica ovoga puta prođe bez većih naučnih i javnih okupljanja. Poređenja radi, na četrdesetu godišnjicu 2011. osim novinskih napisa, održana su i dva velika međunarodna skupa: jedan u organizaciji Centra „Miko Tripalo“, uz podršku Pravnog, Filozofskog i Fakulteta političkih znanosti, nakon čega je objavljen zapažen zbornik pod uredništvom Tvrtka Jakovine. Iste godine je naučni skup održan i u Matici hrvatskoj.

Najčešće se kao početak Hrvatskog proljeća ili njegova preteča uzima Deklaracija o nazivu i položaju hrvatskog književnog jezika iz 1967. iza koje je stalo čak 17 najvažnijih kulturnih, naučnih, jezikoslovnih institucija u Hrvatskoj. Vodeći kulturni i naučni autoriteti su tražili razdvajanje hrvatskog od srpskog jezika, ukidanje srpskohrvatskog kao službenog, potpunu ravnopravnost hrvatskog jezika u Jugoslaviji, a posebno u komunikaciji saveznih institucija i medija. Među potpisnicima je bio i Miroslav Krleža. Ipak, ključni impuls temeljnijim društvenim i političkim procesima morao je doći iz politike, odnosno iz monopolističke partije.

Ohrabreni nesumnjivom liberalizacijom jugoslovenskog društva nakon Brionskog plenuma i smene Aleksandra Rankovića (1966), novo vođstvo na čelu sa energičnom predsednicom Saveza komunista Hrvatske Savkom Dabčević Kučar, izabranom na partijskom kongresu krajem 1968, sve otvorenije je manifestovalo nezadovoljstvo položajem i statusom svoje republike u Jugoslaviji. U savezu sa članom Predsedništva SKJ Mikom Tripalom, pod pokroviteljstvom Vladimira Bakarića i uz Titovu podršku, novo hrvatsko rukovodstvo je podvrglo oštroj kritici poziciju svoje republike u federaciji, čemu su posebno doprineli nepovoljni efekti privredne reforme u Hrvatskoj i nesrazmerno visok broj radnika koji je napuštao ovu republiku i odlazio u inostranstvo. Drugi, važan motiv navedenih procesa bilo je „devizno pitanje“, tj. problem distribucije prihoda u stranim valutama, za koje je zvanična Hrvatska verovala da je zakinuta, te da joj zbog turističke ekspanzije pripada mnogo više zarađenih deviza. Političke ideje hrvatskog reformskog rukovodstva zagovarale su znatno širu decentralizaciju radi zaokruživanja ingerencija u svojoj republici, pa samim tim i nad tokovima novca u njoj, što je bila osnova politike „čistih računa“. Otvoreno iskazivanje nezadovoljstva i značajna politička liberalizacija doprineli su da se stvori klima u kojoj su za većinu ekonomskih nevolja – najveći demografski pad u Jugoslaviji i najbrojniji odliv radnika u inostranstvo optuživani centralizam i unitarizam, implicitno Srbija i Beograd, u koji su se, prema sve raširenijem mišljenju, slivale devize zarađene na hrvatskoj obali. Značajnom dinamiziranju političkih prilika u ovoj republici doprineli su i liberalizacija i profesionalizacija medija, koji su postali otvoreniji nego ikada ranije u istoriji druge Jugoslavije.

Političko popuštanje je dalo oduška i hrvatskom nezadovoljstvu zbog nesrazmerno visokog učešća domicilnih Srba u republičkim organima, dvostruko većem od stvarnog udela u stanovništvu republike. Lideri Proljeća, koji su liberalizacijom i javnim iskazivanjem nezadovoljstva položajem svoje republike u federaciji, implicite dali krila nacionalizmu, zvanično su se stavili na čelo pokreta u vreme Desete sednice CK SKH, januara 1970. godine. Nacionalistička plima, koja je dobijala sve šire razmere i vidljivost u javnosti i zbog faktičkog ukidanja cenzure, naišla je na oštre kritike projugoslovenski, ali i centralistički nastrojenog potpredsednika Savezne skupštine Miloša Žanka, konzervativca, koji je preko saveznog glasila Borbe bespoštedno kritikovao hrvatski nacionalizam i separatizam. Predimenzionirajući stvarne razmere ovih pojava, on ih je koristio za javnu difamaciju i obračun s reformskim vrhom SK Hrvatske. Žankovi članci objavljivani su u Borbi od 17. do 21. novembra 1969. i veoma negativno su govorili o unutrašnjoj situaciji u Hrvatskoj, naročito o nedovoljnoj spremnosti hrvatskog rukovodstva da se obračuna sa nacionalističkim pojavama u društvu. U toku 1969. godine, Žanko je svoja saznanja o pojavama nacionalizma u Matici hrvatskoj upućivao na više adresa, uključujući i Tita. Svoj angažman, Žanko je objašnjavao namerom da se suprostavi nacionalističkoj isključivosti i promoviše “demokratski nacionalni osećaj” i “jugoslovenski socijalistički patriotizam”. Članci su izazvali brojne polemike na stranicama hrvatske štampe, da bi vremenom zadobili pažnju čitave jugoslovenske javnosti i postali prvorazredni politički događaj.

Uz Titovu saglasnost, hrvatsko rukovodstvo je januara 1970. smenilo Žanka na Desetoj sednici CK SKH, čiji su tok i karakter usmerili čitavu politiku Hrvatske, sve do kraja 1971, stavom da savezni centralizam i jugoslovenski unitarizam, a ne hrvatski nacionalizam, predstavljaju najveću opasnost. Od početka 1971. i ustavne debate koja je nagoveštavala radikalan diskontinuitet sa svim vidovima centralizma i suštinsku federalizaciju države, hrvatski pokret dobija na širini i intenzitetu, nadrastajući i kulturne institucije u čijem okrilju je nastao i hrvatsku partiju koja ga je benevolentno tolerisala. Problem je nastao kada su se pokretu pridružili studenti sa sebi svojstvenim radikalizmom. Sve frekventnije insistiranje na hrvatskoj državnosti kulminiralo je u novembru 1971. godine, štrajkom studenata na zagrebačkom univerzitetu, sa zahtevima za zasebnom spoljnom politikom, mestom Hrvatske u Ujedinjenim nacijama, preuzimanjem hrvatskih deviza i formiranjem vlastitih oružanih snaga.

Radikalizacija prilika u zemlji, a posebno talas nacionalizma u Hrvatskoj, tokom jeseni, prelomili su Tita da krene u promenu političkih odnosa u Jugoslaviji, smatrajući da je partijskom vrhu Hrvatske situacija izmakla kontroli. Sa ciljem ponovnog preuzimanja pune odgovornosti za stanje u državi i obuzdavanje reformskog kursa, koji je mešavinom demokratizacije i decentralizacije izazvao previše nestabilnosti, Tito je krajem novembra 1971. pozvao hrvatsko rukovodstvo u Karađorđevo. Tamo im je oštro zamerio što su potpuno zanemarili ulogu radničke klase i odnos prema njoj, kao i to što su u Hrvatskoj centralna pitanja bila „hrvatska država i suverenitet“.

„Ja bih htio da čujem od vas kakav vi to suverenitet i kakvu vi državu hoćete. Kakva ona treba da bude? Treba li to da bude klasična država kralja Tomislava, neka država koja je glavni cilj vaš ili to treba da bude socijalistička zajednica radnog naroda, proizvođača, zajednica samoupravljanja?“

Tito je veoma zamerio hrvatskom rukovodstvu što je stavljalo u istu ravan unitarizam, koji nije više imao nikakvog uporišta, pa ni realne političke snage, sa „nacionalnim šovinizmom“, koji je u Hrvatskoj „najbrojniji i ima najpogodnije tlo“, kako je rekao. „Ako hoćete o suverenitetu“, obratio se Tito hrvatskom rukovodstvu, „onda Jugoslavija ima jedan suverenitet koji je sastavljen od suvereniteta svih republika. Jeste li me razumjeli šta mislim time? Jugoslovenski suverenitet nije neka apstraktna stvar…“ Sloboda radničke klase, prema Titu, nije podnosila jaku državu, pa ni hrvatsku, zbog čega je greška veća, jer je hrvatsko rukovodstvo „zaboravilo“ cilj jugoslovenskih komunista: odumiranje države, upozorio ih je Tito. Radnička klasa je glavni faktor, rekao je on, a ne „neka država apstraktna“. Državnost Srbije, Hrvatske i ostalih republika, prema Titu je trebalo shvatiti kao „jedan geografski pojam“.

Zalogu jedinstva Jugoslavije, pošto od decentralizacije nije odustao, Tito je video u jedinstvenoj partiji i u njenoj recentralizaciji, afirmacijom principa demokratskog centralizma. Tako je on u Karađorđevu rekao da se na taj princip, očito, zaboravilo i ne samo da se zaboravilo, nego mu se i pružao aktivan otpor. Savez komunista, prema Titovom mišljenju, bio je jedinstvena, čak je ironično upotrebio izraz „unitaristička“ organizacija, jer je to „jedina snaga u Jugoslaviji koja može održati tu našu zajednicu, ne samo idejno, nego i koheziju naše zajednice uopšte“. Događaji u Hrvatskoj nisu samo hrvatski problem, rekao je Tito delegaciji ove republike, „to je jugoslovenska stvar. Toga ima i u drugim republikama. Mi ćemo i drugdje morati poslije. Ali vama je sazrelo tamo…“ Očito je mislio u prvom redu na Srbiju, čijim rukovodstvom je bio nezadovoljniji nego hrvatskim, ali je teže bilo napraviti unutrašnji rascep i radikalizaciju. Tito je događaje u Hrvatskoj ocenio kao masovnu psihozu i eksploziju nacionalizma, zbog čega raste mržnja prema Hrvatskoj u čitavoj Jugoslaviji, ne samo u Srbiji. Jugoslovenski predsednik je kritikujući koncepcije rukovodstva CK SK Hrvatske kao „apsolutno tuđe socijalističkom razvitku, apsolutno idejno tuđe Savezu komunista Jugoslavije“, a misleći na nacionalizam, rekao da je to pojava koja „tinja u mnogim republikama“. I, evidentno ciljajući Srbiju, rekao je da su „u jednoj republici možda isti takvi razmjeri“, samo je razlika bila u tome što „oni tinjaju ne duboko pod pepelom, jer ga prigušivaju odozgo. Tu su mudriji malo, znaju malo zamazivati. Jednog dana bi, razumije se, to planulo sve, to sam siguran“, rekao je Tito, najavljujući time da će sličnu akciju pokrenuti i u Srbiji. Tako je politička smena u Hrvatskoj bila uvod u slične radikalne poteze i u drugim republikama, pre svega u Srbiji.

Odmah nakon razgovora sa hrvatskim političkim vrhom, Tito je sazvao 21. sednicu Predsedništva SKJ, gde je stigmatizovano i višednevnim razgovorima sa Titom već iscrpljeno hrvatsko rukovodstvo trebalo da sasluša osude i svih ostalih. Simbolički, slučajno ili ne, Hrvatskoj se politički sudilo u mestu Karađorđevo (u Srbiji), na dan stvaranja karađorđevićevske Jugoslavije – 1. decembra 1971. godine. Jednodušnim i oštrim osudama stanja u Hrvatskoj nije se pridružilo jedino srpsko reformsko rukovodstvo Marka Nikezića i Latinke Perović. Znali su da slična autoritarna mera, smene legitimnog republičkog rukovodstva, sledi i Srbiji, jer je na delu bio ozbiljan politički zaokret. Ranije, tokom 1971. Nikezić je upozoravao da postoji opasnost da se, slično kao i 1929. kada je kralj Aleksandar zaveo Šestojanuarsku diktaturu, „na hrvatskom pitanju, odustane od kursa demokratizacije“. Uskoro je krenula kampanja protiv čelnika SK Hrvatske, Savka Dabčević, Miko Tripalo, Pero Pirker i ostali proljećari su podneli ostavke, prognani iz javnog života, a desetine hiljada ljudi je ostalo bez funkcija, poslova ili lične slobode. Naredne dve decenije trajala je „hrvatska šutnja“, a u zapadnim izvorima, ona je karakterisana kao „mirna republika“. Talas i širina represije koja je zadesila Hrvatsku posle Karađorđeva, neuporediva je sa događajima u bilo kojoj jugoslovenskoj republici tokom Titovog života. Frustracija koja je nastala u Hrvatskoj, nagomilana tokom skoro dve decenije, izbila je svom silinom u pobedi nacionalističkih snaga na prvim višestranačkim izborima 1990. godine. „Karađorđevo 1971.“ bilo je, kako je to primetila učesnica zbivanja, istoričarka Latinka Perović, „greška za sto godina“ u srpsko-hrvatskim odnosima. Osim Hrvatske tamo je sasečena i ideja mirne, demokratske evolucije u Jugoslaviji, ali i koncept dogovora i sporazuma između jugoslovenskih republika. Konsekvence navedenog istorijskog preloma živimo do danas.

(Nomad.ba)