“Najopasniji velikosrpski nacionalizam ne urla sa tribina, nego ulazi u učionicu, dobija pečat obrazovnog sistema i postaje školsko gradivo. Tako jedanaestogodišnje dijete uči da su Srbi historijska činjenica, dok su Bošnjaci, Crnogorci i Makedonci proizvodi XX vijeka. Velikosrpski supremacionizam tada više ne traži miting, dovoljni su mj udžbenik i petica za naučenu laž.”

Povod za ovu priču je srbijanski udžbenik Istorija 6, autora Duška Lopandića i Ivane Petrović, izdavačke kuće Logos, u kojem se nalazi tabela o Slovenima. Među Južnim Slovenima uredno su pobrojani Srbi, Hrvati, Slovenci i Bugari, dok se ispod njih nalazi izdvojena rečenica: „Tokom XX veka kao narodi formirali su se: Crnogorci, Bošnjaci, Makedonci.“

Jedna rečenica, a čitava ideologija stala u nju.

Najopasniji nacionalizam ne nosi uvijek kokardu, ne urla sa tribine i ne maršira ulicom. Ponekad ima tvrde udžbeničke korice, uredno navedene autore, pečat obrazovnog sistema i mjesto u đačkoj torbi. A onda jedanaestogodišnjem djetetu, prije nego što je uopšte naučilo šta su etnicitet, narod i moderna nacija, taj nacionalizam objasni da su Srbi “historijska činjenica”, dok su Bošnjaci, Crnogorci i Makedonci “proizvod XX vijeka”.

Šta se mi više čudimo?

Tako se velikosrpska ideologija pretvara u nastavni sadržaj, supremacionizam u tabelu, a politička mitologija u lekciju koju dijete treba naučiti za peticu. I onda se čudimo odraslom čovjeku iz Srbije koji sutra mrtav hladan kaže da Bošnjaci zapravo ne postoje, da su Crnogorci Srbi, a da je makedonska nacija izmišljena. Nije se probudio takav. Neko mu je to, između dvije školske korice, predstavio kao znanje.

Dijete od jedanaest ili dvanaest godina iz takve tabele teško može izvući zaključak o složenosti procesa stvaranja modernih evropskih nacija, jer mu udžbenik tu složenost uopšte ne daje, niti ima namjeru da mu je da. Dijete dobija nešto mnogo jednostavnije i politički mnogo upotrebljivije: Srbi, Hrvati, Slovenci i Bugari nalaze se gore kao historijski “etablirani narodi”, dok se Crnogorci, Bošnjaci i Makedonci pojavljuju naknadno, u XX vijeku, kao nekakve “nacionalne novopridošlice”.

Svi su oni Srbi, jel’ tako?

A onda slijedi pitanje koje velikosrpska ideologija već dva vijeka tako obožava: Ako su se potonji tek tada „formirali“, šta su bili prije toga?

Odgovor nacionalističke kuhinje odavno je pripremljen. Crnogorci su Srbi kojima je komunizam promijenio svijest, Bošnjaci su islamizirani Srbi, Makedonci su politički projekat stvoren dekretom da se odvoje “južni Srbi”. Tako školska tabela postaje predvorje mnogo bolesnijeg narativa prema kojem je srpski identitet prirodan, podrazumijevajući, drevan i samorazumljiv, dok identiteti drugih zahtijevaju objašnjenje, datum nastanka i, po mogućnosti, srpskog pretka.

Historiografija, međutim, traži nešto ozbiljnije od nacionalističkih bajki.

Savremena nacija kao politička i društvena zajednica proizvod je modernog doba. Evropski nacionalni identiteti oblikovali su se kroz vijekove, a njihova moderna politička artikulacija posebno je vezana za procese od kraja XVIII i tokom XIX vijeka.

Dupli aršin kao srpsko akademsko pravo

Srednjovjekovni Srbin, Hrvat, Francuz ili Nijemac živio je u svijetu potpuno drugačijih političkih, staleških, vjerskih i dinastičkih odnosa od građanina današnje nacionalne države. Preslikavanje današnjeg pojma nacije hiljadu godina unazad predstavlja upravo onu vrstu anahronizma od koje bi ozbiljan udžbenik morao čuvati učenika.

Ako, dakle, govorimo o modernom formiranju nacija, onda govorimo o svima. Ako govorimo o historijskim imenima, identitetima, političkim zajednicama i etnonimima prije modernog doba, onda opet govorimo o svima i istražujemo svaki slučaj u njegovom vremenu. Jedino velikosrpska nacionalna pedagogija može koristiti dva metra istovremeno: Srbinu dati srednji vijek kao dokaz modernog nacionalnog kontinuiteta, a Bošnjaku ili Crnogorcu tražiti rodni list iz XX vijeka.

Upravo tu ova lekcija postaje opasnija od obične historiografske greške.

Jednaki, jednakiji, svetosavski Srbi

Ona uspostavlja hijerarhiju među identitetima. Jedni su original, drugi derivat. Jedni imaju pradavnu dubinu, drugi datum proizvodnje. Jedni pripadaju historiji, drugi političkom inženjeringu. Dijete još nema kritičko znanje kojim bi moglo razložiti takvu podlu manipulaciju, pa autoritet udžbenika čini svoje: Ono što piše u knjizi postaje činjenica, činjenica postaje uvjerenje, a uvjerenje kasnije vrlo lako postaje politički stav.

Tu svetosavska nacionalna pedagogija dobija svoju punu funkciju. Sveti Sava kao srednjovjekovna historijska ličnost pripada historiji, dok je svetosavlje kao moderna nacionalno-politička konstrukcija mnogo mlađi fenomen, snažno oblikovan tokom XX vijeka od strane velikosrpske ultradesnice.

Spajanjem pravoslavlja, srpstva, državnosti, školstva i nacionalne misije dobija se ideološki okvir u kojem obrazovanje služi potvrđivanju unaprijed zadate slike naroda i njegove historijske posebnosti.

Zato ovdje vrijedi govoriti o supremacionizmu, jer supremacionizam počinje upravo tamo gdje vlastiti identitet dobije veću historijsku vrijednost od tuđeg. Za njega čak nije potrebno napisati da je jedan narod „bolji“. Dovoljno je jednom narodu podariti “hiljadu godina prirodnog kontinuiteta”, a drugom objasniti da je nastao prije nekoliko decenija.

Posljedice takvog obrazovanja gledamo svakodnevno. Odrasli ljudi sa ozbiljnošću ponavljaju da su Crnogorci izmišljeni, da su Bošnjaci nekada bili Srbi, da makedonski jezik predstavlja političku konstrukciju, pa zatim istu matricu prenose na Bosnu i Hercegovinu, Crnu Goru, Kosovo, Makedoniju i svaku teritoriju koju nacionalna mitologija smatra dijelom vlastitog historijskog prostora. Granica između udžbeničke rečenice i političkog programa mnogo je tanja nego što izgleda.

Otkud ti prvo da drugom govoriš ko je? Naučio u šestom osnovne!

Zato je ova tabela važna. Ona pokazuje kako nacionalizam izgleda kada skine uniformu, utiša gusle i sjedne u školsku klupu.

Dijete će naučiti lekciju, nastavnik će možda tražiti da zaokruži tačan odgovor, roditelj će potpisati peticu, a jedna mala historijska podvala nastaviće put kroz generacije.

I onda ćemo se za dvadeset godina ponovo pitati otkud čovjeku ideja da komšiji objašnjava šta je on i ko je on zapravo.

Odgovor će možda biti sasvim jednostavan.

Naučio je u šestom razredu.

(CdM, foto: privatna arhiva)