Slikari Nikola Džafo, Darija Dragojlović i Nemanja Milenkovića sa svog platna ukazuju i upozoravaju na kataklizmičnu ugroženost ljudi, umetnika, na pomor životinja, biljaka, ptica…

Slučaj je hteo da baš ovih strašnih dana u avgustu dok je gorela Deliblatska peščara – (svedoci smo uz bestidnu ignoranciju državnih organa i institucija Srbije), i vatra opako palila ljude, životinje i biljke i u mnogim drugim delovima Vojvodine, Srbije i sveta – bukti, nedavne večeri i u vrtu Nikole Džafa i Vesne Grginčević u Petrovaradinu.

Bio je to vatreni vapaj i upozorenje na stradanja živog sveta na otvaranju izložbe zajedničkog crteža “Pomor”, slikara kolektivnog dela, crtačke kolaboracije novosadske Šok zadruge Nikole Džafa, Darije Dragojlović i Nemanje Milenkovića. Vriskali su umetnici i sa svog platna ukazivali na sveopštu civilizacijsku ugroženost ljudi, umetnika, na pomor životinja, biljaka, ptica…

“Pomor” je drugi po redu kolaborativni likovni proizvod, koji prstom u oko, umetnošću, angažovanošću i znanjem upire na stradanja živih stvorova svuda oko nas, a u seriji ritualnih činova, koji su počeli pre dve godine delom “Ugrožene vrste” i sva je prilika uskoro će se nastaviti trećim delom “Epifanija”.

Crtež “Pomor” sadrži više slojeva kroz vekove vođene priče o pticama, životinjama i ljudima, o dobru i zlu, o smrti i životu, o istorijskim zapisima i svedočanstvima ljudske surovosti, o lepoti, iskrenosti i licemerju…

Crtež „Pomor“ kada je zatvoren, foto: Autonomija

Dominanta ptica na crtežu, crni labud podseća na istorijski šok i prva saznanja o crnom labudu u vreme kada su Englezi slati da naseljavaju Australiju, te o civilizacijskim šokovima kroz epohe obeležene ratovima i pogubnim efektima fenomena “crnog labuda”. Ispod ovog umetničkog kazivanja pomalja se prvi sloj – fosil kita koji je izumro pre nove ere, zbog neprilagođenosti evolucijskom toku. Sledi sloj devojačkog oplakivanja ribe iz knjige o Hamletu. Zatim Holbajnovi igrači, koji predskazuju smrt…Priča opet vodi do crnog labuda iza koga se pomalja prizor pomora kitova na Islandu.

Upečatljiv je i strašan motiv koji prikazuje ljudske glave prekrivene belim platnom – to su ljudi koji i danas u Francuskoj pred sobom u tanjiru na stolovima najluksuznijih restorana imaju serviranog “francuskog slavuja”. Taj “specijalitet” se sprema tako što se slavuji živi skuvaju! Vara se svako ko pomisli da se “sladokusci”, pak, skrivaju lica ispod belih platnenih salveta! Ne! Ne, nisu sramota i nelagoda razlog tome, već poseban gastronomski užitak!

Osim umetnika, Džafo, Dragojlović, Milenković, koji potpisuju apokaliptičnu aproprijaciju “Pomor”, na pitanja da li za ovaj svet ima nade, da li je pomor krajnji ishod svega ili je, pak, to uvod u nestajanje, pokušao je da odgovori te večeri kroz nesvakidašnje zanimljivo predavanje, neposredno pre otvaranja izložbe kolaboracionog crteža, likovni umetnik Uroš Stoiljković, znalac i posvećeni član Društva za zaštitu i proučavanje ptica Srbije.

Stoiljković je, između ostalog, ispričao i tragične epopeje o pticama tankokljunoj carskoj šljuki, velikoj njorki, te golubu selcu, endemskoj vrsti za severnu Ameriku, čija istorija postojanja i uništenja, smatraju naučnici, predstavlja “najspektakularnije istrebljenje jedne žive vrste u istoriji čovečanstva”.

Uroš Stojiljković, foto: Autonomija

„Svedočenja opisivača iz 18. i 19. veka puna su spektakularnih prizora beskonačno velikih jata golubova selaca. Jedno od takvih jata procenjeno je na 2.230.272.000 jedinki! To znači da se tad, sredinom 19. veka, na jednom mestu okupio znatan deo ukupne populacije ovog goluba, koja je izračunata na 3–5 milijardi, a po nekima bila je i 10 milijardi jedinki. Smatra se da je u to vreme golub selac bio vrsta ptice s najvećim brojem jedinki na svetu. Kažu da se nailazak jata čuo sa udaljenosti od nekoliko kilometara. Tokom dugotrajnog prolaska jata preko neba, temperatura bi se ispod njih snižavala, ne samo usled ogromne senke koja zaklanja sunce, nego i od strujanja vazduha koje su proizvodili bezbrojni zamasi krila“, izneo je Stoiljković.

On navodi da su ljudi živog poslovnog duha, međutim, smislili načine za pakovanje i, zahvaljujući razvoju železnice, transportovali su selce do velikih tržišta u vagonima hladnjačama (prvi put 1878). Samo iz Petoskija, Mičigen, otpremano je, pojedinih godina, po 14,8 miliona golubova mesečno. Tako je najveća populacija divljih ptica koja je ikad postojala, uništena do poslednje ptice za nepunih pedesetak godina. Marta, dugovečna golubica, uginula je poslednja u volijeri zoološkog vrta u Sinsinatiju, 1. septembra 1914. oko 13 sati. I to je bilo to – završena je jedna evoluciona linija na Zemlji.

Stoiljković podseća da je interpretacija genetskih podataka pokazala da je veličina populacije goluba selaca bila stabilna najmanje 20.000 godina pre „njenog opadanja u 19. veku i konačnog izumiranja”

Kombinovani efekat intenzivnog lova i krčenja šuma opisan je kao svojevrsni „blickrig“ protiv putničkog goluba, odnosno munjeviti napad koji je ovu vrstu gurnuo ka izumiranju. Izumiranje putničkog goluba smatra se jednim od najvećih i najbesmislenijih izumiranja izazvanih ljudskim delovanjem u istoriji.

Stoiljković je te večeri – na otvaranju izložbe u petrovaradinskom vrtu Nikole Džafa i Vesne Grginčević, posebno posvećene aktivistkinje u borbi za zaštitu ptica i velikog znalca i poznavaoca ptičijihh vrsta u Vojvodini, naročito u priobalju Dunava okupljenim prijateljima troje slikara, te poštovaocima i posvećenim čuvarima živog sveta oko nas – govorio i o stopi izumiranja pojedinih vrsta. Tako vodozemci imaju neslavnu reputaciju najugroženije klase životinja na svetu, a šestina svih ptica ide ka nestajanju.

Šokantan je podatak iz jednog istraživanja, po rečima Stoiljkovića, da je veza ljudi sa prirodom opala za više od 60% od 1800. godine do danas, prateći u knjigama gotovo potpuno nestanak reči koje označavaju prirodu, poput reči „reka“, „mahovina“ i „cvet“. Najveći pad zabeležen je 1990. godine i iznosio je 60,6%. U istraživanju su korišćeni podaci o urbanizaciji, nestanku divljih životinja iz naselja i, što je posebno važno, činjenici da roditelji više ne prenose na svoju decu odnos i angažovanost prema prirodi.

Nakon ovih i sličnih saznanja, čijem obznanjivanju u saradnji sa ekolozima i stručnjacima za zaštitu prirode, u našim krajevima angažovano i svesrdno doprinose aktivisti i tvorci ovakvih umetničko angažovanih, edukativnih, građanskih, protestnih, osvešćavajućih okupljanja građana (poput Uroša Stojiljkovića, Željka Grulovića…) kao i umetnici okupljeni oko Šok zadruge u Novom Sadu, postavlja se niz gorućih pitanja – treba li da se desi ekološka katastrofa, poput ove u Deliblatskoj, najvećoj evropskoj kontinentalnoj pešćari, pa da ljudi zbiju redove, počnu da uče decu o povezanosti ljudi i prirode i njihovom jedino mogućem zajedničkom opstanku! Hoće li umetnici i sav misleći svet progovarati sve glasnije, umesto da se mire sa distopijskim prizorima uništenja, kataklizmičnim pojavama i gangsterskim jedino profitom vođenim činjenjima čiji smo i u ovoj državi svakodnevni svedoci? Pitanje, koje sledi je: da li je vladajući režim ove države, ali i svaki sledeći, dužan da pred građanima i budućim generacijama odgovara za nepočinstva kojima direktno ugrožava opstanak ljudi i živog sveta!

Branislava Opranović (Autonomija)