U sve neizvesnijim političkim, ekonomskim, bezbednosnim okolnostima – imajući u vidu svetski kontekst – trijumf antifašističkog opredeljenja nad ideološkim opozitom od pre više od 80 godina počinje da deluje sve udaljenije. Ta udaljenost nije samo hronološka: ona se dešava na nivou razumevanja značaja tog događaja, na nivou emocija, na nivou ukupne društvene svesti o značaju sloma svetskog fašizma. Da pobeda antifašističkog opredeljenja nije i da nikada ne može biti konačna i definitivna bilo je jasno već te 1945. godine svakome ko je društvo posmatrao uz učešće razuma, bez obzira na tada opravdan entuzijazam, čak euforiju. Bilo je očekivano da se, s vremenom, dogodi svojevrsna atrofija antifašizma kao aktivnog opredeljenja, ali danas je jasno da su razmere i karakter te atrofije dospeli do faze koja ugrožava vrednosne orijentacije globalnog društva i čini da određene ideje, drastično bliske fašizmu, ponovo postanu primamljive mnogim akterima političkog života, pa i običnom čoveku.

Mora se priznati da je već posleratni kontekst bio obeshrabrujući za učvršćenje antifašističkog opredeljenja. Hladnoratovska polarizacija koja se neposredno nadovezala na pobedu antihitlerovske koalicije bila je prva prepreka svojevrsnoj globalizaciji antifašističkog opredeljenja. Nesposobnost sovjetskog sistema da se demokratizuje i razvija u pravcu individualnih sloboda imala je odgovarajući pandan u kontinuiranoj delegitimizaciji ne samo neprihvatljivih praksi već i samih humanističkih ideala marksističke levice, na Zapadu. Ipak, posle Drugog svetskog rata, uprkos hladnoratovskim napetostima, postojale su različite zajedničke komemorativne prakse između zapadnih država i Sovjetskog Saveza, koje su evocirale zajedničku borbu protiv fašizma. One su obuhvatale zajednička polaganja venaca i prisustvo državnih delegacija na obeležavanjima oslobođenja koncentracionih logora, naročito Aušvica, zatim učešće sovjetskih predstavnika na pojedinim godišnjicama savezničkog iskrcavanja u Normandiji, kao i susrete veteranskih i organizacija bivših pripadnika pokreta otpora iz istočnog i zapadnog bloka. Poseban značaj imali su francusko-sovjetski komemorativni odnosi vezani za puk „Normandija–Njemen“, kroz uzajamne posete veterana, muzejske izložbe i ceremonije sećanja. Tokom perioda detanta, sedamdesetih godina, razvijeni su i brojni kulturni i diplomatski oblici memorijalne saradnje – međunarodni kongresi antifašističkih organizacija, izložbe o pokretima otpora, projekcije ratnih filmova, kao i zajedničke ceremonije povodom jubileja pobede nad nacizmom 1945. godine, u kojima je naglašavana ideja zajedničke žrtve i savezničke pobede nad fašizmom.

Posle sloma socijalizma i raspada istočnog bloka krajem osamdesetih i početkom devedesetih godina, naizgled paradoksalno, došlo je do postepenog slabljenja, transformacije, a delimično i nestanka zajedničkih komemorativnih praksi između Zapada i postsovjetskog prostora zasnovanih na narativu zajedničke antifašističke borbe. Umesto dotadašnjeg naglašavanja savezničkog jedinstva iz Drugog svetskog rata, memorijalna politika u istočnoj Evropi sve više se usmerava ka iskustvima sovjetske dominacije, represije i totalitarizma, usled čega dolazi do relativizacije ili preispitivanja ranijeg sovjetskog antifašističkog legitimacijskog narativa. U mnogim državama bivšeg istočnog bloka uklanjani su sovjetski spomenici, menjani nazivi ulica i trgova povezani sa Crvenom armijom ili Staljingradom, dok su istovremeno jačale nacionalne interpretacije rata i sećanja na antikomunistički otpor. Ipak, određeni oblici zajedničkog komemorisanja opstali su, naročito oko obeležavanja Holokausta, oslobađanja koncentracionih logora i velikih jubileja završetka rata, premda su i ti događaji vremenom postajali prostor sve izraženijih političkih i istorijskih sporova između Rusije i zapadnih država, posebno nakon pogoršanja odnosa posle 2014. godine.

U ovom kontekstu naročito su značajne revizionističke rezolucije Saveta Evrope, prvenstveno zato što su predstavljale pokušaj institucionalizacije promene evropske politike sećanja nakon sloma socijalizma. Dok je tokom i neposredno posle Hladnog rata dominantni zajednički imenitelj predstavljala antifašistička pobeda nad nacizmom, rezolucije Saveta Evrope od devedesetih godina nadalje sve više uvode koncept osude „totalitarnih režima“, pri čemu se nacistički i komunistički režimi stavljaju u zajednički normativni okvir. Posebno su značajne rezolucije Parlamentarne skupštine Saveta Evrope o osudi zločina totalitarnih komunističkih režima i potrebi evropskog suočavanja sa totalitarnim nasleđem, jer one označavaju prelaz sa ranijeg dominantnog antifašističkog narativa ka širem antitotalitarnom narativu evropskog identiteta. Time se menja i karakter zajedničkih komemorativnih praksi: umesto prvenstvenog isticanja savezničke pobede i sovjetske uloge u porazu nacizma, naglasak se sve više stavljao na sećanje na žrtve svih totalitarizama, uključujući sovjetske represije, gulage i političke progone. Ove rezolucije imale su naročit značaj za države srednje i istočne Evrope, koje su kroz evropske institucije nastojale da iskustvo komunizma uključe u zajedničko evropsko istorijsko pamćenje ravnopravno sa iskustvom fašizma i nacizma. Umesto nedvosmisleno legitimne, ali separatne, samostalne i na osetljiviji način kontekstualizovane komemoracije žrtava staljinizma pribeglo se jednom dubioznom modelu čija je jedina posledica bilo relativizovanje kolaboracije sa fašizmom, samo ukoliko je ova bila – a po pravilu jeste – antikomunistička.

Paralelno sa ovim procesom, ali svakako ne bez samostalnog, autentičnog izvora, u Rusiji je jačala „nacionalistička reakcija“ na izazov neminovne demokratizacije kulture sećanja. Ta kultura nužno je morala da pokrene ne samo sporna ideološki ostrašćena, već i u istorijskom iskustvu snažno zasnovana pitanja odgovornosti ruske strane za negativna iskustva prošlosti, kako istočnoevropskih nacija, tako i samog ruskog društva. Umesto toga, u Rusiji je preovladao „odbranaški“ stav koji je istorijsko suočavanje sa kontroverznim aspektima sovjetskog nasleđa često zamenjivao reafirmacijom kontinuiteta državne moći i pobedničkog narativa iz Drugog svetskog rata, koji se transformisao u svojevrsno rivalstvo prema čitavom Zapadu. U tom okviru razvijaju se interpretacije u kojima se Zapad pojavljuje kao istorijski i savremeni protivnik koji, u različitim pojavnim oblicima – od ratnih intervencija, preko širenja NATO-a, do „antiruskog“ tumačenja istorije – kontinuirano ugrožava rusku državnu i civilizacijsku poziciju. Takav diskurs omogućio je preusmeravanje fokusa sa unutrašnjih pitanja odgovornosti ka spoljašnjem faktoru kao glavnom izvoru istorijskih i savremenih pretnji, čime se učvrstila interpretacija istorije u kojoj je odnos Rusije i „kolektivnog Zapada“ pre svega prikazan kao njena kontinuirana odbrana i pobeda nad spoljnim neprijateljima.

Tako se došlo do udaljavanja narativa dve komponente istorijskog antifašističkog pregnuća – zapadne i sovjetske (ruske) – i uspostavljanja skoro dijametralno suprotstavljenih pozicija: sa jedne strane isključiva „antitotalitarna“ paradigma, a sa druge mantra o imanentno antiruskom karakteru bezmalo čitave evropske civilizacije. Iako oba narativa imaju svoje utemeljenje u nekim iskustvima, napor ka njihovom prevladavanju, upravo na temeljima antifašizma, bio bi, razume se, ne samo moguć već i neophodan, ali za sada, ipak, nema ni naznaka ka takvom ishodu.

Ipak, bilo bi pojednostavljeno insistiranje na nekakvoj ravnoteži odgovornosti za savremenu distorziju antifašističke orijentacije. Savremeni antifašizam nije i ne može biti statična pojava zamrznuta u vremenu i svodiva na komemorativne prakse. Da bi imalo pozitivno aktuelno dejstvo, a ne samo kvalitet sterilnog „sećanja na prošlost“, antifašističko nasleđe mora da odražava evoluciju i progres ideja slobode, ravnopravnosti, demokratije, dostojanstva čoveka. U tom segmentu, međutim, okolnosti se donekle komplikuju.

Sa jedne strane, naime, u opštoj kulturi sećanja na pobedu nad fašizmom, ličnosti poput Staljina dobijaju svojevrsnu implicitnu i ograničenu indulgenciju, zahvaljujući ulozi u izvršavanju istorijskog naloga uništenja fašizma. Otuda ni antitotalitarna paradigma na Zapadu nije uspela da zbriše ni memorijalne parkove (poput Treptower parka ili ratnog memorijala u Tirgartenu, u Berlinu) niti segmente javnog prostora u evropskim gradovima koji sadrže neposredne reference na sovjetski doprinos pobedi nad fašizmom (naročito su zastupljene ulice, trgovi kao i drugi objekti koji su nazive dobili po Staljingradskoj bici). Iako, razume se, ne referišu neposredno na Staljina, ovi toponimi očito referišu (reklo bi se čak intenciono, kao svojevrsni diskretni omaž) na grad koji u svom nazivu sadrži ime opskurnog sovjetskog lidera, kao jednog od vođa antihitlerovske koalicije. Na kraju, čak i savremena kritika Putina na Zapadu, naročito ona politički zaoštrena i sklona grubim istorijskim analogijama, neuporedivo češće sadrži isticanje paralelizma sa Hitlerom (nekada u obliku kovanice Putler), nego što ruskog lidera poistovećuju sa Staljinom. Uostalom, i u komemoraciji Dana pobede u Evropi priznato je sovjetsko insistiranje da se kapitulacija na zapadnom frontu, koja se dogodila 7. maja u Remsu, posmatra kao preliminarna, a da stvarni dan pobede bude vezan za kapitulaciju Trećeg Rajha potpisanu u štabu ruske vojne komande u Karlshorstu, nadomak Berlina, 8. odnosno (po moskovskom vremenu) 9. maja 1945. godine. Ove, kao i niz drugih okolnosti ukazuju na vrlo prisutan i sa uvažavanjem istaknut doprinos SSSR pobedi nad fašizmom u Evropi. U tom kontekstu mora se uočiti da je, uprkos negativnim tendencijama koje je nametnula „antitotalitarna“ paradigma, zapadna kultura sećanja ostala otvorenija od ruske. Sa druge strane, u pogledu širih društvenih vrednosti – ako prihvatimo ideju evolucije antifašističke paradigme ka uvek novim formama slobode – ona je toj evoluciji doslednija, uprkos svim opravdanim kritikama, naročito sa stanovišta globalne politike.

U Putinovoj Rusiji, sa druge strane, ne samo da je komemorativna praksa naglašeno nacionalistička, već ne sadrži ni naznake razumevanja antifašističkog opredeljenja kao stalnog progresa ka slobodi i dostojanstvu čoveka. Izgradnja političkog sistema sa svojstvima koje ga približavaju upravo onoj istorijskoj pojavi čiji poraz tako neautentično, a pompezno proslavlja paradom svakog 9. maja tu komemorativnu praksu pretvara u puko paradiranje, pa čak i parodiranje antifašizma. U tom smislu, nedvosmisleno ali i opravdano deluje dvostruki aršin: akteri velikih i značajnih istorijskih događaja imaju pravo na privilegiju zaborava nepočinstava i nedela, što je univerzalna pojava. Retko koja istorijska ličnost bi imala mesto u javnom prostoru da nije te privilegije zaborava u kulturi sećanja. (Zato ova ne može ni biti isto što i sveobuhvatna istorijska slika prošle stvarnosti.) Ali potonje generacije nemaju tu privilegiju jer je, jednostavno govoreći, ničim velikim nisu zaslužili. Današnja Moskva je daleko od ideala delatnog antifašizma, a u ljušturu kojom se paradira svakog 9. maja poodavno se sipa novi sadržaj, ni najmanje antifašistički. Otuda je reč o besprizornoj zloupotrebi. Razume se da bi bilo i poželjno i pravedno da se upravo u Moskvi održava centralna komemoracija pobede nad fašizmom, ali ne u Moskvi koja danas oličava najautentičniju suprotnost svemu što predstavlja antifašističko stanovište. Svojevrsni vrhunac izopačenog shvatanja antifašizma u Rusiji jeste ideološka propaganda koja prati aktuelnu rusku agresiju na Ukrajinu.

Jedan od problema sa antifašističkim opredeljenjem jeste upravo njegovo negativno određenje. Zbog tog svojstva antifašizam je unekoliko zahtevniji od pozitivnog opredeljenja za demokratiju, ravnopravnost, ljudsko dostojanstvo. Jer antifašizam podrazumeva i konkretne aktivnosti usmerene na stalnu odbranu ovih vrednosti, na kontinuirani konflikt sa njihovim protivnicima. U tom smislu, antifašizam predstavlja sistem delatnih etičkih tabua, koje neobično frustriraju prvenstveno svaki nacionalizam budući da se najveći broj tih tabua i odnosi na nacionalizmu svojstvene sadržaje. Osim toga, antifašizam izaziva frustraciju anti-levičarskih opredeljenja, zbog okolnosti da su mnoge njegove logične implikacije povezane sa socijalnom pravdom i, samim tim, preispitivanjem određenih sadržaja savremenog kapitalizma. Otuda se neretko mogu identifikovati razne forme nacionalističkih i anti-levičarskih konstrukcija koje fašizam odvajaju od tobožnjeg „pravog nacionalizma“ odnosno asociraju ga sa socijalizmom (zbog naziva nemačke varijante fašizma – nacional-socijalizam). Oba ova nastojanja su dubiozna: nikada nije postojao fašizam koji nije bio istovremeno i nacionalizam, a „socijalističko“ u fašizmu je skoro jedino opšte poklapanje izvesnih mera u socijalizmu i u fašističkom poretku sa funkcionisanjem ratne privrede (ili privrede koja se sprema za rat). Kako se svojevremeno precizno izrazila Olivera Milosavljević, „etnički omeđena“ socijalna intervencija nema ničeg zajedničkog sa socijalizmom kao imanentno internacionalističkim i solidarističkim konceptom. Zbog navedenih okolnosti, u uslovima u kojima nacionalizam i izrazito deregulisana forma kapitalizma predstavljaju privilegovane paradigme, antifašizmu se postavljaju čvrsta ograničenja i često neprobojne ideološke međe.

Sve navedeno ukazuje da je antifašizam ideološka paradigma koja je u savremenim okolnostima izložena višestrukoj opstrukciji. Njegova delatna dimenzija koja podrazumeva aktivnost protiv neravnopravnosti, protiv ugrožavanja ljudskog dostojanstva, protiv osporavanja slobode, protiv narušavanja demokratije deluje uglavnom suviše zahtevno, smara. Ona narušava samozadovoljni mir malograđanske učmalosti i zahteva delatnog čoveka i građanina, čiji je osvešćen cilj prevencija revitalizacije fašizma ili njegovih pojedinih aspekata. Sa druge strane, globalna rivalstva ne pogoduju univerzalističkoj paradigmi kakva je antifašizam, uprkos lokalnim varijetetima.

Antifašizam je aktuelno relevantan uvek kada postoji potencijalna opasnost od fašizma. Ali bez institucionalizovane podrške, antifašizam ipak opstaje zahvaljujući društvenim pokretima, nezavisnim udruženjima, individualnom entuzijazmu. To su formati koji imaju svoje prednosti, ali istovremeno nose rizik marginalizacije. Lišena vaspitne dimenzije antifašizma, društva postaju neosetljiva na rizike prvenstveno desnog ekstremizma, ali i raznih oblika tobože objektivnih razlika među ljudima, čija se politička artikulacija lako približava fašizmu ako nema jasnog antifašističkog korektiva.

(Peščanik/foto: Autonomija)