Skip to main content

Petina komunalnog otpada u Srbiji završi na “divljim” smetlištima

Autonomija 12. dec 2020.
6 min čitanja

U Srbiji se godišnje proizvede oko 12 miliona tona otpada odnosno 1,7 tona otpada po stanovniku. Neadekvatno upravljanje otpadom jedan je od najvećih problema s kojima se društvo suočava prilikom pokušaja unapređenja zaštite životne sredine. Upravljanje otpadom kakvo danas postoji, predstavlja rezultat neodgovarajuće politike zaštite životne sredine i neadekvatan stav društva prema ovom problemu. Najčešći problemi su visoki troškovi, loša organizacija i nedovoljna briga za okolinu, upozoravaju stručnjaci.

Prema Izveštaju o upravljanju otpadom u Republici Srbiji za period 2011-2019. godina, većina komunalnog otpada za koji su zadužena javna komunalna preduzeća završi na nesanitarnim deponijama odnosno smetlištima.

Veliki broj opština i gradova ima svoje smetlište na koje odlaže otpad, iako je Strategijom o upravlju otpadom predviđeno zatvaranje i saniranje takvih deponija. Problemi koji nastaju upotrebom nesanitarnih deponija jesu nekontrolisano odvođenje deponijskog gasa koji može dovesti do požara ili eksplozije, zatim ocedne vode koje se ne sakupljaju niti prečišćavaju te na taj način ugrožavaju zemljište, te površinske i podzemne vode, pogotovo zbog toga što 70% smetlišta nisu predviđena prostorno-planskim dokumentima i često nastaju na površinama koje za to nisu namenjene.

Nesanitarne deponije koje imaju najveći rizik po životnu sredinu jesu one koje se nalaze na udaljenostima manjim od 100 metara od naselja ili 50 metara od obale reke ili jezera. Zbog nedostatka dokumentacije nisu poznati podaci o dimenzijama i zapreminama smetlišta, ali se zna da je zemljište na kojem su locirane naješće u svojini Republike Srbije.

Čak 12 deponija koje koriste javna komunalna preduzeća u Srbiji se nalazi na udaljenosti manjoj od 100 metara od naseljeneg mesta, 25 se nalazi na udaljenosti manjoj od 50 metara od obale reke, potoka ili jezera, a 14 deponija se nalazi pored samo obale reke.

Foto: Pexels/Tom Fisk

Postojeći zakonski okvir određuje opštinu kao administrativnu i prostornu celinu i daje joj nadležnost za upravljanje komunalnim otpadom. To znači da ne postoji centar odakle se upravlja otpadom u Srbiji već svaka opština za sebe donosi i sprovodi odluke. Na ovaj način ostaje na građanima svake opštine da izbore svoje pravo na zdrav život i životnu sredinu.

Predsednik Ekološkog pokreta Vrbasa, Ratko Đurđevac smatra da je Opština Vrbas, kao i ostale opštine u Srbiji, opterećena problemom odlaganja i upravljanja otpadom ali kaže da Ekološki pokret pokušava da kroz instuticionalizovane načine reši problem s kojim se društvo u ovoj opštini suočava.

“Postoji veliki problem sa divljim deponijama, postoji veliki problem sa odlagalištima animalnog i građevinskog otpada. Mi smo na sugestije i prijave građana mnoštvo puta upozoravali inspekciju da mora sprovesti, zajedno sa lokalnom samoupravom, edukaciju građana i da počne primenjivati zakon u delu kaznene politike”, kaže Đurđevac.

Dodaje da bez represivnih mera ne postoji način da se građani odvrate od višedecenijskog ponašanja odlaganja otpada tamo gde ne treba da odlažu.

“Pre svega smatramo da se trenutna zakonska rešenja ni približno ne primenjuju, tako da ni ne možemo da procenjujemo njihovu efikasnost i kvalitet. Ako bismo se suočili sa masovnom primenom onda bismo mogli da utvrdimo koliko ta rešenja nisu primenjiva na terenu ili su manje ili više primenjiva. Dakle, veliki problem u oblasti zaštite životne sredine je neprimenjvanje propisa a ne nedostatak propisa”, zaključuje Đurđevac.

Ratko Đurđevac (Foto: Zeleni Vrbas)

Prema podacima iz 144 jedinice lokalne samouprave koje su dostavili Agenciji za zaštitu životne sredine, na teritoriji 111 opština javna komunalna preduzeća odlažu otpad na 137 nesanitarnih deponija. Od ukupnog broja deponija, za 30 je najavljeno zatvaranje dok se ostalih 107 koristi i dalje.

Nesanitarne deponije koje su pod kontrolom javnih komunalnih preduzeća nisu isto što i “divlje” deponije koje nastaju uticajem fizičkih lica odnosno pojedinaca koji bacaju smeće na nepredviđene lokacije, najčešće da bi izbegli plaćanje takse za odlaganje otpada na sanitarnu ili nesanitarnu deponiju ili loša organizacija upravljanja otpadom na lokalnom nivou.

Procenjuje se da oko 20% komunalnog otpada u Srbiji završi na “divljim” smetlištima koja se najčešće nalaze u seoskim sredinama, pored saobraćajnica ili na kosinama odakle se najčešće izbacuju kipovanjem iz kamiona. Takođe se koriste jame i vrtače gde nije moguće izvršiti čišćenje. Udeo reciklaže komunalnog otpada iznosi tek oko 3%.

“Podatke o divljim deponijama je dostavilo 131 jedinica lokalnih samouprava i izvestilo postojanje ukupno 2305 divljih deponija u Republici Srbiji. Čišćenje prostora divljih deponija u 2019. godini na 1396. lokacija nije izvršeno ni jednom. Do 10 puta čišćeno je 796 lokacija, od 10 do 20 puta – 18 lokacija i preko 20 puta čišćene su 2 lokacije. Od ukupno 816 čišćenih lokacija divljih deponija, u toku izveštajne godine na 746 lokacija se ponovo vratilo deponovanje otpada, što ukazuje na potrebu izmena načina upravljanja otpadom u lokalnim samoupravama” , navodi se u izveštaju Upravljanje otpadom u Srbiji u periodu 2011-2019. godine.

U Srbiji postoji ukupno 11 sanitarnih deponija od kojih su devet deponija regionalnog a dve deponije lokalnog karaktera. Nacionalnom strategijom upravljanja otpadom iz 2003. i 2010. godine predviđeno je zatvaranje i rekultivacija postojećih nesanitarnih deponija i izgradnja ukupno 29 regionalnih sanitarnih deponija.

Sanitarne deponije predstavljaju posebno dizajnirane strukture koje se grade planski i sa tehničkim merama koje je potrebno zadovoljiti, a koje za cilj imaju da odlaganje otpada bude poslednja mera upravljanja otpadom. Neke od tehničkih mera sanitarne deponije jesu vodonepropusna folija i sistem ocednih voda koji sprečavaju da deponijske vode dođu u kontakt sa zemljištem ili da se sliju u podzemne vode već bivaju prečišćene, s druge strane to je degazacioni sistem koji prikuplja deponijski gas i sprečava da dođe do samozapaljenja deponije a potom i prekrivanje površine deponije zemljanim ili kamenim slojem radi sprečavanja širenja smeća koje na nesanitarnim deponijama raznose životinje ili vetar.

Deponovanje otpada bi trebala biti poslednja mera nakon iscrpljenih svih pređašnjih mera, a to su minimalizacija količine otpada na izvoru, ponovna upotreba otpada, zatim reciklaža, potom dobijanje energije iz otpada i na samom kraju deponovanje odnosno odlaganje.

Predsednik udruženja Inženjeri zaštite životne sredine iz Novog Sad, Igor Jezdimirović smatra da je pitanje zaštite životne sredine pitanje volje društva da se ponaša odgovorno prilikom upravljanja otpadom, a s druge strane je neophodna i odgovarajuća infrastruktura.

Igor Jezdimirović

“Sama infrastruktura za separaciju otpada i upravljanje otpadom nije na zadovoljavajućem nivou i tu moraju da se ulože značajna stredstva ali ta značajna sredstva će dugoročno imati izuzetno pozivitne efekte po zdravlje ljudi. Mi životnu sredinu štitimo zbog svog zdravlja, otpad oko nas jednako je otpad u nama. E to kad budemo shvatili onda ćemo imati jasniju sliku kao građani, kao članovi ovoga društva šta je to što tražimo od donosioca odluka.” – zaključuje Jezdimirović.

Uvoz i izvoz otpada

Iako Srbija u proteklih sedam godina ima veći izvoz otpadnih materijala nego uvoz, ovaj trend može biti prekinut drugačijom politikom zaštite životne sredine koju sprovodi Evropska unija, a sa čijim zemljama članicama ili kandidatima za članstvo Srbija ima blisku saradnju.

Najviše otpada izvezeno je u Severnu Makedoniju, Hrvatsku, Bugarsku, Albaniju i Sloveniju ali je prisutan trend izvoza velikih količina otpada za koji postoje prerađivački potencijali u zemlji. Zemlje iz kojih je Srbija najviše uvozila otpad su u najčešćem slučaju bile susedne zemlje – Hrvatska, Mađarska, Severna Makedonija, Bosna i Hercegovina i Slovenija. Skoro 60% uvezenog otpada predstavljaju papirni i kartonski otpad, pri čemu se javlja paradoks uvoza i izvoza istih vrsta otpada kao što su papir, karton i otpadni metali.

Evropska unija i upravljanje otpadom

Da bi Srbija postala članicom Evropske unije, potrebno je da uskladi svoje zakone i pravne akte sa onima kojima se služi EU a koji su podeljeni u 35 poglavlja. Poglavlje 27 bavi se zaštitom životne sredine i klimatskim promenama, a Srbija je početkom 2020. godine poslala Evropskoj komisiji svoju Pregovaračku poziciju u kojoj se obrazlaže finansijski okvir za naredni period kako bi dostigla standard zaštite životne sredine kakvi su u Evropskoj uniji.

U godišnjem izveštaju Evropske komisije o napretku Republike Srbije za 2020. godinu stoji da je ostvaren ograničen napredak i to uglavnom u oblasti strateškog planiranja ali i da ostaju preporuke iz 2019. godine i da je potrebno značajno povećati ambicije pogotovo u oblasti zaštite životne sredine kroz povećanje administrativnih i finansijskih kapaciteta, što republičkih što lokalnih institucija i organa, a naročito Agencije za zaštitu životne sredine i inspekcije za zaštitu životne sredine. Takođe je neophodna izgradnja delotvornog institucionalnog okvira, zatvaranje deponija koje nisu u skladu sa pravnim propisima i investiranje u mere smanjenja količine otpada, razvrstavanje i reciklažu.

Danilo Kovačević (Autonomija)

Naslovna fotografija: Pexels/Leonid Danilov

(Tekst je nastao u okviru projekta „Mladi novinari za zaštitu životne sredine – pravo na čistu vodu, vazduh, zemlju“, koji je sufinansiran iz budžeta Republike Srbije – Ministarstva kulture i informisanja. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.)