Pitanje postavljeno u naslovu može nam se učiniti kao logička besmislica. Jer ako nešto ne važi, očekivali bismo da nije ni važno. Međutim, nešto drugačiju perspektivu daće nam zvanični podaci o broju nevažećih glasačkih listića na parlamentarnim izborima (u ovom tekstu posebno na onim održanim 2023. godine).

Izbori su pred nama. U nekom trenutku će biti raspisani. To je izvesno. Neizvestan je jedino datum raspisivanja izbora. A do tada valja iskoristiti vreme da se podrobnije sagledaju različiti parametri koji se odnose na izbore, a često se ispuštaju iz vida i ne poklanja im se pažnja koju zaslužuju. Ovoga puta to su nevažeći glasački listići.

U zvaničnim izveštajima o rezultatima izbora uvek se navodi podatak o broju i procentu nevažećih glasačkih listića. Broj nevažećih glasačkih listića nalazi se i u zapisnicima o radu biračkih odbora.

Zakon o izboru narodnih poslanika propisuje da je nevažeći glasački listić onaj koji nije popunjen, na kojem su zaokruženi redni brojevi ispred dve ili više izbornih lista, ali i svaki drugi glasački listić koji je popunjen tako da se ne može pouzdano utvrditi za koju je izbornu listu birač glasao (član 103, stav 1). Shodno tome, važeći glasački listić je onaj na kojem je zaokružen redni broj ispred naziva jedne izborne liste, kao i listić koji je popunjen tako da se sa sigurnošću može zaključiti za koga je birač glasao (član 103, stav 2).

Dakle, prema ovoj opštoj odredbi, od pouzdanosti pri utvrđivanju zavisi da li će se neki glasački listić smatrati važećim, odnosno nevažećim. Članovima biračkog odbora ostavljena je mogućnost da odluče kako da postupe sa spornim glasačkim listićima. Njihova diskreciona ovlašćenja prilikom odlučivanja mogu biti značajna. Po istom Zakonu, birački odbor razvrstava sve glasačke listiće koji se nalaze u glasačkoj kutiji na važeće i nevažeće, a zatim utvrđuje broj nevažećih glasačkih listića (član 102, stav 2). Važeće glasačke listiće birački odbor razvrstava prema izbornim listama i utvrđuje broj glasova koji je dobila svaka izborna lista.

Broj nevažećih glasačkih listića na parlamentarnim izborima održanim u proteklih deset godina bio je veći od stotinu hiljada: od 104.029 na izborima 2023. godine, do 140.995 na izborima 2012. Poređenja radi, na poslednjim parlamentarnim izborima na Novom Beogradu glasalo je 126.644 birača, a u Zemunu 100.083. U svim drugim opštinama u Beogradu, ukupan broj birača koji su glasali manji je od sto hiljada: recimo, na Čukarici je izašlo 99.862 birača, na Voždovcu 93.688, na Paliluli 92.854, a na Zvezdari 91.721.

Nekoliko je razloga zbog kojih se broj nevažećih glasačkih listića konstatuje u zapisnicima o radu biračkih odbora i u izveštaju o rezultatima izbora.

– Broj i procenat nevažećih glasačkih listića utiče na rezultat izbora

Zapisnik o radu biračkog odbora je jedini dokument na osnovu koga se utvrđuju rezultati izbora na određenom biračkom mestu. Zakon o izboru narodnih poslanika propisuje da birački odbor razvrstava sve glasačke listiće koji se nalaze u glasačkoj kutiji na važeće i nevažeće, a zatim utvrđuje broj nevažećih glasačkih listića (član 102, stav 2). Potom, birački odbor važeće glasačke listiće razvrstava prema izbornim listama i utvrđuje broj glasova koji je dobila svaka izborna lista (član 102, stav 4). Pored toga, zakon propisuje sadržaj zapisnika o radu biračkog odbora u koji se, pored drugih podataka, unose i podaci o broju nevažećih glasačkih listića, broj važećih glasačkih listića i broj glasova koji je dobila svaka izborna lista (član 105, stav 1). Činjenica da se nevažeći glasački listići i tretman ovih listića regulišu zakonom dodatno potvrđuje njihov značaj.

Nakon unošenja podataka iz zapisnika o radu biračkih odbora, Republička izborna komisija utvrđuje ukupan broj glasova koje je dobila svaka od izbornih lista. Zakon o izboru narodnih poslanika to i eksplicitno reguliše. Prilikom utvrđivanja rezultata izbora u obzir se uzima samo broj važećih glasačkih listića. Od ukupnog broja upotrebljenih glasačkih listića oduzima se broj nevažećih. Tako se smanjuje broj glasačkih listića na osnovu kojih se utvrđuje rezultat izbora za svaku od izbornih lista.

Primer:

Ukupan broj glasalih	Nevažeći glasački listići	Važeći glasački listići	Broj glasova koji ispunjava cenzus
1000	nema	1000	3000
1000	100	900	2700
1000	300	700	2100
1000	500	500	1500
1000	700	300	900

Ilustrujmo to podacima sa parlamentarnih izbora 2023. U izveštaju Republičkog zavoda za statistiku navodi se da je broj nevažećih listića u Srbiji bio 104.029 (2,73%). Posmatrano na nivou regiona, najviše nevažećih listića bilo je u zapadnoj Srbiji i Šumadiji (30.549) i Vojvodini (29.028), potom u jugoistočnoj Srbiji (22.088), a najmanje u Beogradu (20.827). Znatno manje nevažećih glasačkih listića bilo je na Kosovu i Metohiji (799), zavodima za izvršenje krivičnih sankcija (307) i u inostranstvu (361).

– Broj i procenat nevažećih glasačkih listića utiče i na broj mandata koji je osvojila svaka od izbornih lista koja je dostigla izborni cenzus

Na osnovu broja glasova koji je dobila svaka od izbornih lista, Republička izborna komisija utvrđuje broj mandata koji pripada svakoj od njih. U izbornom sistemu postoji zakonski prag, odnosno izborni cenzus kojim se utvrđuje minimalni broj glasova koji politička stranka ili koalicija mora da osvoji na izborima kako bi ušla u parlament. Prilikom raspodele mandata, u obzir se uzimaju samo važeći listići, što znači da nevažeći smanjuju broj glasova na koji se obračunavaju mandati. Cenzus od 3% se računa u odnosu na broj važećih glasova. Pravo da sudeluju u dodeli mandata imaju izborne liste koje su osvojile najmanje 3% važećih glasova.

Na parlamentarnim izborima 2023. procenat nevažećih listića bio je 2,73% na nivou Republike, što je manje od izbornog cenzusa. Posmatrano po regionima, primetne su razlike u odnosu na republički prosek. Manje od republičkog proseka beleži se na biračkim mestima u inostranstvu (1,14%) i u Beogradu (2,21%). Više od republičkog proseka beleži se u jugoistočnoj Srbiji (2,80%), Vojvodini (2,94%), zapadnoj Srbiji i Šumadiji (2,97%), gde je procenat nevažećih glasova manji od izbornog cenzusa. Procenat nevažećih glasova veći od izbornog cenzusa zabeležen je na Kosovu i Metohiji (3,35%) i u zavodima za izvršenje krivičnih sankcija (čak 4,41%).

Posmatrano po opštinama, broj nevažećih glasačkih listića viši je od izbornog cenzusa u preko polovine opština, tačnije njih 91 (52,60%). Od toga, u više od polovine opština u Vojvodini – 29 (64,44%), zapadnoj Srbiji i Šumadiji – 29 (54,51%), a manje od polovine opština na Kosovu i Metohiji – 10 (45,45%), jugoistočnoj Srbiji – 19 (35,84%) i u Beogradu – 4 (23,52%). Ovi podaci su značajni za lokalne izbore. To ne bi trebalo izgubiti iz vida.

U sledećim opštinama procenat nevažećih glasova je viši od 4%. U Jugozapadnoj Srbiji i Šumadiji u pet opština (Kučevo 4,01%, Sjenica 4,19%, Rača 4,44%, Jagodina 4,55%, Tutin 4,65%), u jugoistočnoj Srbiji u dve opštine (Bosilegrad 4,39% i Kučevo 4,01%), u Vojvodini u dve opštine (Alibunar 4,04% i Sečanj 4,09%), na Kosovu i Metohiji u sedam opština (Leposavić 4,00%, Vučitrn 4,01%, Zubin potok 4,29%, Zvečan 4,31%, Priština 4,53%, Kosovska Mitrovica 4,75%, a u opštini Klina čak 5%).

Broj nevažećih glasova na biračkim mestima na kojima je u birački spisak upisano manje od 100 birača, takođe je jedan od podataka koji privlači pažnju. Primetno je da je na tim biračkim mestima znatno manji broj glasova nevažeći, a na brojnim biračkim mestima nije bilo ni jednog nevažećeg glasa. Predmet posebne pažnje biće mala biračka mesta na kojima je u birački spisak upisano manje od 100 birača, pa u ovom trenutku navodimo samo ilustrativno primere koji se odnose na nevažeće glasove u nekoliko opština.

Primer:

Opština	Bm. sa manje od 100 birača	Ukupan broj nevažećih glasova	Broj nevažećih glasova na malim bm.	Broj bm bez nevažećih glasova
Pirot	22	792	27 (3,40%)	4 (18,18%)
Svrljig	19	219	26 (12,44%)	3 (15,78%)
Kraljevo	17	1522	18 (1,18%)	4 (23,52%)
Prijepolje	16	340	10 (2,94%)	10 (62,5%)
Knjaževac	12	532	12 (2,25%)	6 (50%)
Bosilegrad	10	3	3 (100%)	7 (70%)
Gadžin Han	9	79	14 (17,72%)	/
Trgovište	9	45	2 (4,44%)	6 (13,33%)
Raška	7	371	7 (1,88%)	2 (28,57%)

Odgovor na pitanje postavljeno u naslovu je potvrdan. Broj i procenat nevažećih glasačkih listića važan je jer utiče na rezultat izbora i broj mandata koji osvoje izborne liste koje su dostigle izborni cenzus. To potvrđuje i činjenica da nevažeće glasove i postupanje sa njima reguliše zakon, a podaci navedeni u prilogu to i dodatno argumentuju.

(Peščanik)