Andreja Nikolaidisa poznajem dovoljno dugo da mi nikada ne padne na pamet da ga branim. Prvo, čovjeku od pedesetak i kusur godina koji je napisao ono što je napisao i preživio sve što je preživio advokat po službenoj dužnosti bi vrijeđao bi inteligenciju. Drugo, Andrej se sasvim dobro brani sam, a uglavnom se najbolje brani tako što napiše još jedan tekst poslije kojeg njegovi protivnici krenu da dokazuju kako uopšte nisu ono što je upravo precizno opisao, pa u tom dokazivanju postanu još više to.

(https://www.cdm.me/kolumne/crna-gora-je-pomagala-i-pomaze-srbiji-ali-pomozite-joj-i-vi-hajte-polako/)

Ali ponekad čovjek mora odgovoriti na beogradske glupost upućene Andreju. Pogotovo kada glupost obuče profesorski sako, sjedne pred katedru istorije i počne joj mijenjati glagole.

Radoš Ljušić je u Danasu, reagujući na Nikolaidisovu kolumnu „Crna Gora je pomagala i pomaže Srbiji. Ali pomozite joj i vi. Hajte polako“, napisao rečenicu koju bi trebalo sačuvati za neku buduću antologiju velikosrpske semantike:

„Srpska vojska nije bežala, već se povlačila pred nadmoćnijim neprijateljem.“ 

(https://www.danas.rs/dijalog/reakcije/srpska-vojska-nije-bezala-vec-se-povlacila-pred-nadmocnijim-neprijateljem/#google_vignette)

Pa to je veličanstveno.

Mimikrija pleonastičke gluposti

Jer kada se pred nadmoćnijim neprijateljem krećete unazad, napuštate teritoriju, ostavljate gradove i sela, prelazite planine i granice pokušavajući sačuvati živu glavu i vojsku, možete to zvati strateškim izmještanjem borbenih kapaciteta prema Jadranskom moru, možete dodati fanfare, gusle, dvoglavog orla i deset akademika da vam fusnotama objasne veličinu operacije, ali ćete na kraju opet stići do istog infinitiva glagola koji Ljušića toliko boli.

Bježati.

I znate šta? U tome čak nema nikakve sramote.

Vojske bježe. Vojske odstupaju. Vojske se povlače. Vojske doživljavaju poraze. Vojske se spašavaju pred snažnijim protivnikom da bi sutra ponovo ratovale. Srpska vojska je krajem 1915. bila pod udarom Centralnih sila i krenula je u veliko povlačenje preko Crne Gore i Albanije prema Jadranu. To je istorijska činjenica, a ne nacionalna dijagnoza. Problem nastaje kada se od jednog istorijskog događaja napravi submisivna liturgija, pa svaka riječ koja narušava svetost nacionalnog mita postane „antisrpstvo“.

Tu Nikolaidis pogađa u živac.

Cinizam kao prijeki lijek

U njegovoj kolumni Crna Gora pomaže Srbiji na Mojkovcu, gdje se crnogorska Sandžačka vojska početkom januara 1916. sukobila s austrougarskim snagama dok je srpsko povlačenje prema Jadranu još trajalo. Nikolaidis tu činjenicu, dakako, servira svojim prepoznatljivim cinizmom: Crnogorci su uspjeli pobijediti, a Srbi pobjeći. Možete raspravljati o vojnom značaju Mojkovačke bitke, njenom tačnom uticaju na odstupnicu srpske vojske, rasporedu jedinica i hronologiji povlačenja. To istoričari i treba da rade. Ali pretvaranje riječi „bježala“ u nacionalnu uvredu pripada drugoj disciplini.

Mitologiji.

I tu počinje mnogo zanimljivija priča od Mojkovca.

Kad poraz promijeni ime

Velikosrpska propaganda već decenijama ima fascinantan odnos prema glagolima i povijesti. Kada drugi bježe, onda bježe. Kada srpska vojska bježi, ona se povlači. Kada drugi izgube teritoriju, poraženi su. Kada je izgubi Srbija, dogodila se istorijska nepravda. Kada drugi priznaju međunarodno priznate granice, poštuju međunarodno pravo; kada te granice smetaju nacionalnom srpskom mitu, onda postaju administrativne linije, privremena rješenja, avnojevske tvorevine ili nekakve granice koje će istorija, valjda, jednom popraviti.

Tako od činjenice do činjenice, od eufemizma do eufemizma, nastaje paralelna stvarnost u kojoj je Srbija uvijek pobjednica vlastitih poraza.

Zato je Ljušićeva formulacija dragocjena. Ona je gotovo laboratorijski čist primjer tog mentalnog mehanizma. Čovjek istovremeno priznaje radnju i zabranjuje riječ koja tu radnju opisuje. Vojska se povlačila pred nadmoćnijim neprijateljem, ali molim lijepo, nemojte kazati da je bježala, jer između ta dva izraza očito stoji čitava Akademija nauka, nekoliko televizija, patrijarh, pola opozicije i dežurni nacionalni osjećaj uvrijeđenosti.

A gdje su ustaše? Aha, evo ih!

Još je zanimljivije što Ljušić Nikolaidisov tekst proglašava gotovo vrhuncem antisrpstva, pa mu pripisuje i “ustaštoidne ideje“. Tako jedna rasprava o odnosu Srbije prema Crnoj Gori ekspresno završava tamo gdje ovakve rasprave obično završavaju: autor postaje neprijatelj srpskog naroda.

Jer se sa činjenicom može polemisati.

Sa svetinjom se može samo sagriješiti.

Srbija, zemlja montažnih činjenica

Odatle dolazimo do jedne od najzabavnijih balkanskih političkih pojava: Današnja Srbija vjerovatno je jedina evropska država čiji veliki dio političke i crkvene elite svako malo mora iznova objašnjavati gdje joj je država, gdje su joj granice i šta zapravo pripada kome.

Pitajte vlast gdje završava Srbija, dobićete jedan odgovor. Pitajte opozicione nacionaliste, dobićete još veću Srbiju. Pitajte ćacije, dobićete kartu koja zavisi od posljednjeg Vučićevog televizijskog gostovanja. Pitajte četničku desnicu, granica će vam pobjeći daleko preko Drine. Pitajte salonske liberale koji se kunu u Evropu dok im se nacionalni nerv aktivira na Crnu Goru, Kosovo ili Bosnu i Hercegovinu, dobićete evropske vrijednosti sa nekoliko tradicionalnih teritorijalnih izuzetaka.

A geografija, bezobrazna kakvom su je Bog i Eratosten dali, uporno odbija da prati program srpskog sveta.

Republika Srpska nema međunarodnu granicu sa Srbijom. Bosna i Hercegovina ima. Republika Srpska je entitet u Bosni i Hercegovini, koliko god se ta činjenica svake večeri pokušavala prekrstiti na nacionalnim televizijama.

Kosovo je za Srbiju, prema njenom ustavnom i službenom stavu, dio njene teritorije; za Crnu Goru i ostatak planete ono je nezavisna država, a Podgorica i Priština su čak zaključile sporazum o državnoj granici. Dakle, čak ni karta više nema jednu verziju kada uđe u srpski politički govor.

Od 1941. do danas – istorija na popravnom

Isti mehanizam radi i sa Drugim svjetskim ratom. Kraljevina Jugoslavija pristupila je Trojnom paktu 25. marta 1941, dva dana kasnije dogodio se puč, a Hitlerova Njemačka potom je napala i okupirala zemlju. Partizanski pokret, u kojem su učestvovali i brojni ljudi iz Srbije, bio je dio pobjedničkog antifašističkog pokreta Jugoslavije. Sve to stane u istoriju bez problema.

U nacionalni mit mnogo teže.

Jer mit mora naknadno urediti biografije, rasporediti antifašizam, oprati četništvo, prebojiti saradnju s okupatorom gdje je treba prebojiti i na kraju proizvesti prošlost u kojoj su gotovo svi bili na pravoj strani, samo u različitim uniformama.

Tako dobijete državu u kojoj se decenijama vodi rat oko toga ko je bio antifašista, dok rehabilitacije i javna romantizacija četničkog pokreta istovremeno proizvode grotesknu sliku istorije u kojoj ispada da su se Draža Mihailović i Tito samo malo ideološki posvađali oko koncepta zajedničke pobjede.

Nacionalizam obožava prošlost pod jednim uslovom: da smije naknadno uređivati njen tekst.

Zato Ljušićevo “povlačenje pred nadmoćnijim neprijateljem“ savršeno pripada tom metajeziku. Ako dovoljno dugo mijenjate riječi, nada se propagandista, promijenićete i sam označeni događaj.

A šta je zapravo uradio Nikolaidis?

Podsjetio je Srbiju da joj je Crna Gora kroz istoriju mnogo puta pomagala, a da je zvanični Beograd na crnogorsko insistiranje na vlastitoj državnosti često odgovarao paternalizmom, prijetnjama i uvredama. Povod je bila Vučićeva poruka da bi više volio da Crna Gora “pomogne bratskom srpskom narodu“, uz lekciju Podgorici kako “nije pristojno pokazivati zube ljudima“.

Prevedeno sa vučićevskog: mali, ponašaj se pristojno dok ti veliki objašnjava šta je dobro za tebe.

Nikolaidis mu je odgovorio istorijom i cinizmom. Podsjetio je na Mojkovac, na crnogorsko utočište protivnicima beogradskih autokrata, na Srebrenicu, Kosovo, NATO, sankcije Rusiji, ali i na crnogorsku odgovornost kada je Podgorica krajem osamdesetih i početkom devedesetih stala uz velikosrpsku politiku, uključujući sramotu Dubrovnika i ratnu politiku prema Bosni i Hercegovini.

Dakle, Nikolaidis čak radi ono što nacionalistička istoriografija najteže podnosi: svojoj strani ispostavlja račun.

Tu prestaje mit, a počinje odgovornost.

Zato mi je Andrej prijatelj i saborac mnogo prije nego što je to stvar puke privatne bliskosti. Saborac je zato što pripadnost vlastitoj zajednici (ako je ima) nikada nije pretvorio u dozvolu da toj zajednici laže. Crnogorski nacionalizam kod njega nema indulgenciju zato što je crnogorski, kao što srpski nema popust zato što se predstavlja ugroženim.

Dubrovnik ostaje sramota. Srebrenica ostaje genocid. Kosovo ostaje politička stvarnost koju gusle neće vratiti pod suverenitet Beograda. Bosna i Hercegovina ostaje država, koliko god se karte crtale po televizijskim studijima.

I Crna Gora ostaje Crna Gora.

Upravo tu Vučića žulja cipela.

Jer “bratska Crna Gora“ u beogradskom političkom jeziku često znači Crna Gora koja će raditi ono što joj Beograd preporuči. “Bratski srpski narod“ postaje politička poluga kojom se susjednoj državi objašnjava kakvu spoljnu politiku treba voditi, kakav odnos prema Kosovu treba imati, kome treba uvoditi sankcije i koliko glasno smije odgovoriti predsjedniku Srbije.

A kada Podgorica pokaže zube, Vučić joj objašnjava pristojnost.

Baš dirljivo.

(Ni)je srpski lagati?

Naravno da nije.

Srpski narod nema nikakav urođeni monopol na laž, kao što ga nema nijedan narod. Problem počinje kada laž postane profesionalna državna industrija, kada joj akademici pišu fusnote, političari daju budžet, televizije studio, a crkveni velikodostojnici tamjan.

Tada laž prestaje biti individualni porok i postaje politička infrastruktura.

Tada poraz postaje pobjeda, bježanje postaje herojsko povlačenje, susjedna država postaje “bratska“ taman toliko da joj se određuje šta smije, tuđa međunarodna granica postaje administrativna linija, Bosna i Hercegovina na kartama nestaje iza Republike Srpske, Kosovo istovremeno jeste Srbija i teritorija na kojoj Srbija decenijama nema efektivnu vlast, a Crna Gora je suverena taman dok sluša Beograd.

I zato Ljušićev odgovor Andreju Nikolaidisu vrijedi pročitati.

Vrijedi ga čak sačuvati i arhivirati.

Jer je u jednoj jedinoj rečenici čovjek uspio sabiti čitavu tehnologiju nacionalističkog samoljublja: srpska vojska nije bježala, samo se pred neprijateljem kretala u suprotnom smjeru od pobjede.

Eto, riješili smo i istoriju.

Još samo da joj javimo.

(CdM)