Skip to main content

Kako Viktor Orban koristi sport za širenje uticaja Mađarske u inostranstvu?

Planeta 11. avg 2022.
9 min čitanja

"Sport jedno od osnovnih sredstava da se očuva i gradi nacionalni identitet i ponos"

Vlada mađarskog premijera Viktora Orbana od 2016. dala je milione eura za sportske klubove u rumunskoj regiji Transilvaniji, gdje živi većina etničkih Mađara u Rumuniji. Mađarska je finansirala izgradnju fudbalskih stadiona, sportskih akademija, hokejaških igrališta i ostale infrastruktura, sve to pred očima Bukurešta.

Na mađarskom zvana regija Sekelji smještena je u rumunskoj Transilvaniji s otprilike jedan milion ljudi koji žive u distriktima Hargita i Kovasna kao i dijela zemlje Mures. Iako se svega 50 posto stanovništva identifikuje kao etnički Mađari, regija je dugo tinjala zbog poziva za većom autonomijom od Bukurešta ako ne i potpunom nezavisnosti.

Orbanova vlada je često optuživana da potpiruje takve sentimente. I dok Bukurešt kaže da su te namjere benigne i mnogi u Bukureštu nemaju pritužbe, makar javno, mađarsko finansiranje sporta u Transilvaniji drugi posmatraju sa sumnjom. Analitičari sumnjaju da Orban koristi sport kao dio postizanja meke moći za osvajanje srca i duše, ne samo u Rumuniji već i drugdje u susjednim zemljama gdje postoji značajna zajednica etničkih Mađara.

U rumunskoj regiji Transilvaniji nezvanična zastava Sekeljija često se vijori i nezvanična himna se pjeva na utakmicama, dok se i sam Orban povremeno pridružuje publici kako bi navijao za neke od timova etničkih Mađara.

Najvidljiviji nedavni primjer – Orban samoopisani sportski entuzijasta i bivši amaterski igrač fudbala, bio je na tribinama u julu kada je Sepsi OSK iz Kovasne u Rumuniji pobijedio slovenačku Olimpiju iz Ljubljane na kvalifikacijama takmičenja UEFA-e.

Fudbalska utakmica 21. jula desila se svega nekoliko dana prije nego što je Orban dao svoj, sada već ozloglašeni govor u istoj regiji Transilvanije u Rumuniji obraćajući se masi većinski etničkih Mađara i govoreći o miješanju rasa i mađarskom nacionalnom identitetu, što je izazvalo talas međunarodnih osuda od Washingtona preko Brisela i drugih uključujući i jevrejske grupe.

Da je sport sredstvo da se ojača mađarski identitet procurilo je ranije ove godine kada je mađarski ministar inostranih poslova Piter Sijarto rekao kako je “sport jedno od osnovnih sredstava da se očuva i gradi nacionalni identitet i ponos”. Sijarto je ovo rekao na konferenciji za medije u januaru u Bukureštu dok je bio zajedno s rumunskim ministrom za sport, Eduardom Novakom, koji nije imao primjedbe ili izrazio rezerve zbog toga, makar ne javno.

Osvajanje mišljenja preko sporta

Ali možda bi Bukurešt trebao biti zabrinut. Od 2016., Budimpešta je investirala 83 miliona eura u sport u etničkim zajednicama u Sekeljiju, prema istraživanju mađarske web stranice, index.hu. Većina tih sredstava otišla je na fudbal i hokej na ledu, navodno dva omiljena sporta Viktora Orbana. Bukurešt je investirao samo djelić onoga što je uložila Budimpešta.

Orban je pojasnio da mađarski identitet i nacionalni ponos prevazilazi granice Mađarske i da uključuje dijelove rumunske regije Transilvanije ili Transkarpatskog bazena.

U svom govoru od 23. jula u Beile Tušnadu koji je lociran u transilvanijskom distriktu Hargita, Orban je rekao: “Mi, Mađari, nismo mješana rasa… I mi ne želimo da postanemo miješana rasa”, dodajući da države gdje se miješaju Evropljani i ne-Evropljani “nisu više nacije”.

“Težak je period pred nama kako bismo održali nacionalne ambicije, moramo da ostanemo ujedinjeni. Domovina mora da ostane ujedinjena i Transilvanija i druga područja naseljena Mađarima u Karpatskom bazenu moraju ostati ujedinjen”, zaključio je Orban.

Orban nastavlja prema planu, rekao je Stefano Bottoni, italijanski istoričar Mađarske, koji kaže da mađarski desničarski populista nije zainteresovan da mijenja granice, već želi promijeniti umove ljudi. “Ovo se može nazvati revizionizmom. Orban je izgradio prekogranični politički i kulturni sistem preko novca, vizije, ideologije, ljetnjih škola, kao i socijalnih i kulturnih mreža”, rekao je Bottoni za Rumunski servis Radija Slobodna Evropa (RSE).

“Kada Orban govori o Karpatskom bazenu, to prirodno uključuje sve teritorije bivše Austro-ugarske imperije. To ne uključuje teritorijalne revizije. Mislim da je to drugačije od međuratnog revizionizma. Revizionizam 1920-30-ih godina imao je za cilj povratak teritorija. Ovdje teritorija više nije najvažnija. Ljudi su važniji”, dodao je.

Orbanovi partneri u Rumuniji

Mađarski parlament je 2016. godine odobrio zakon koji dozvoljava vladi da finansira sport među mađarskom dijasporom. Kontroverzni zakon je kritikovan u zemljama sa značajnim zajednicama etničkih Mađara.

Orbanove primjedbe i manevrisanje u Rumuniji bacili su svjetlo na političku partiju etničkih Mađara, Demokratsku alijansu Mađara u Rumuniji (UDMR), mlađeg partnera u rumunskoj vladajućoj koaliciji.

Nakon Orbanovih rasističkih primjedbi u Beile Tušnadu, rumunski predsjednik Klaus Iohannis je pozvao partiju da se oglasi.

Lider UDMR Hunor Kelemen, koji je takođe i zamjenik premijera i nekoliko drugih ministara koji su etnički Mađari pridružili su se Orbanu tokom boravka u Rumuniji i viđeni su kako aplaudiraju njegovim izjavama.

“UDMR treba da ponudi javno objašnjenje s obzirom da je značajan dio njegovog liderstva i ministara bilo prisutno na tom događaju”, rekao je Iohannis.

U Orbanovoj opkladi na sport u Rumuniji, UDMR je osumnjičen da ima vodeću ulogu, često optuživan za poticanje “sportske autonomije” u takozvanom Sekeljiju.

Dio finansijskih sredstava za sport iz Budimpešte usmjerava se kroz fondaciju Mens Sana, koju vodi Tancoš Barna, rumunski ministar za okoliš i lider stranke UDMR, otkrio je Rumunski servis RSE. Fondaciju Mens Sana osnovale su 1995. godine župe Katoličke crkve u pretežno etničkim mađarskim zajednicama u Transilvaniji.

Orban navija za rumunske timove

Ako se izuzmu rasistički nabijene primjedbe, Orban česti posjećuje Transilvaniju kako bi navijao za lokalne etničke mađarske timove što u Rumuniji izaziva zazor ili čuđenje.

“Čini mi se čudno. Sve izgleda jako čudno. Premijer Mađarske dolazi u Rumuniju i navija za timove iz Rumunije. Apolitičan sam, ne želim ulaziti u te rasprave, ali ne želim da mislim da bi se slična stvar mogla dogoditi u Mađarskoj,” rekao u komentarima za rumunsku sportsku mrežu Florin Raducioiu, bivša zvijezda rumunskog fudbala.

Između 21. i 27. jula, Orban je tri puta javno posjetio Sekelji, iako ga rumunske vlasti nisu zvanično pozvale. Tokom prva dva puta, Orban se hvalio investicijama njegove vlade u fudbal u regiji. Takođe je prisustvovao fudbalskoj utakmici. Treću posjetu 23. jula obilježio je njegov zapaljiv, ksenofobičan govor.

Sva pažnja i novac koji je Orban bacio na regiju mnoge koji žive tamo tjera da propituju ko je suštinski odgovoran, rekao je za RSE učitelj Bogdan Dešan.

Dešan, čija porodica je većinski etnički mađarska, plaši se da bi sportska dešavanja mogla da postanu generator za ekstremiste privučene masom ljudi kako bi pojačali svoje poruke.

“Regija Sekelj više nije apstraktna ideja, teorija nekih ekstremističkih grupa. Ovo je najveća pobjeda Orbanove politike. Zastava Zemlje Sekelj, himna, nisu više samo domen ekstremističkih pokreta”, rekao je Dešan. “Tako je bilo negdje do 2013., 2014., možda i 2016., 2017. godine. Kroz sportske utakmice u kojima učestvuju klubovi finansirani iz Budimpešte, svako u regiji može doći u dodir sa simbolima Zemlje Sekelj”, dodao je Dešan.

Orbanova opsesija sportom

Prema lokalnoj legendi, Orban je proveo dio svog djetinjstva u selu Felčut, nekih 40 kilometara zapadno od Budimpešte, gdje je očito usavršio svoje fudbalerske vještine, čak je kasnije u životu igrao za gradski četvrtoligaški amaterski tim tokom svog prvog premijerskog mandata u kasnim 1990-ima.

U danima djetinjstva u Felčutu, Orban se takođe sprijateljio s Lorincom Meszarosom, koji će jednog dana postati gradonačelnik sela i takođe jedan od najbogatijih ljudi u Mađarskoj, zahvaljujući, kako mnogi sumnjaju, svojim vezama s Orbanom.

Meszaros bi takođe postao predsjednik Puskas Akademia FC, fudbalskog kluba i akademije osnovane 2007. koji je imao koristi od dosta državnog finansiranja, uključujući novac za izgradnju stadiona, čiji je kapacitet od 3.800 mjesta više nego dvostruko veći od veličine grada.

Finansiranje fudbala u Rumuniji

Ono što je urađeno s Puskas Akademia FC bio je model pokušan u inostranstvu, u Rumuniji. FK Csikszereda je fudbalski tim sa sjedištem u Miercurea Ciuc, takođe u Sekelju i gdje se, prema podacima popisa stanovništva iz 2011., više od 80 posto od gotovo 38.000 stanovnika izjasnilo kao etnički Mađari.

Tim je zapao u probleme u danima gašenja komunizma i uspavan je prije nego što je ponovo uskrsnuo 2012. Ekipa trenutno igra u rumunskoj drugoj ligi i za dlaku je propustila da postane prvoligaš prošle sezone. Godinu dana nakon ponovnog oživljavanja, ekipa je sklopila partnerstvo s Puskas Akademia FC i osnovala vlastitu omladinsku akademiju.

S godišnjim budžetom od dva miliona eura, akademija ima centre za trening ne samo u Miercurea Ciuc, već u tri druga grada s većinski etnički mađarskim stanovništvom, Targu Mures, Odorheiu Secuiesc i Targu Secuiesc. Novac daje Budimpešta, iako nije jasno tačno koliko. Akademija je već jedna od najboljih u Rumuniji takmičeći se za prvo mjesto sa fudbalskom školom u Konstanci koju je osnovao Georg Hagi, rumunska fudbalerska legenda kojeg su zvali “Maradona s Karpata”.

Novac iz Budimpešte se ne upumpava samo u fudbalski klub u Rumuniji. Sepsi OSK navodno najviše izvlači korist od Orbanove velikodušnosti prema sportu. Ekipa se nalazi u Sfantu Gheorgeu, gdje se oko 74 posto od 56.000 građana grada izjasnilo kao etnički Mađari, prema podacima iz popisa stanovništva iz 2011. Osnovan 2011., Sepsi OSK brzo se snašao na terenu, izborivši se a plasman u najvišu rumunsku ligu u 2017. Prošle sezone klub je osvojio domaći kup, čime je osigurao mjesto u evropskom takmičenju.

Fudbalski klub djeluje kroz fondaciju, OSK sportska klubska asocijacija Sfantu Gheorge. Kontrolni udio od 51 posto u klubu drži Hodut Rom SRL, podružnica mađarskog holdinga Hodmezovasarhelyi Utepito.

Regostrovani vlasnik te kompanije je Karolj Varga, rođak i bivši saradnik Meszarosa, Orbanovog druga iz djetinjstva, kako navode mađarski mediji. Novac iz Budimpešte uglavnom finansira program kluba za mlade ali ne i plate igrača, kao što neki sumnjaju prema Laslu Diozegiju, predsjedniku tima.

“We have no secrets. Two-thirds of the budget is secured from Hungarian sources, from the Hungarian government. That is the part of the budget for the youth program, children and youth players. As is well known, European rules prohibit the government financing of professional teams,” explained Dioszegi to RFE/RL.

“Nemamo tajni. Dvije trećine budžeta osigurano je iz mađarskih izvora, od mađarske vlade. To je dio budžeta za program za mlade, djecu i mlade igrače. Kao što je poznato, evropska pravila zabranjuju vladi finansiranje profesionalnih timova”, objasnio je Dioszegi za RSE.

Kaže se da novac za isplatu igrača dolazi isključivo od sponzorskih ugovora, a svi su potpisani isključivo s mađarskim kompanijama, od kojih su mnoge visokog profila, uključujući mađarsku energetsku kompaniju MOL. Prema web stranici na mađarskom jeziku, Maszol.ro, ovi sponzorski ugovori iznose oko 4,5 miliona eura za Sepsi, navodno najveći takav iznos za sponzorski ugovor u rumunskom fudbalu.

Orban je bio prisutan na utakmici Sepsija protiv slovenačke Olimpije iz Ljubljane 21. jula, prvoj utakmici za kvalifikacije za UEFA Ligu konferencija. Noseći šal Sepsi tima, Orban je navijao na stadionu od 8.500 mjesta, koji je otvoren prošle godine i koštao je procijenjenih 25 miliona eura, a dio sredstava došao je iz Budimpešte.

Orban je očito uživao u tom trenutku, snimao je selfije s obožavateljima i davao autograme, a nešto od onoga što je dokumentovao objavio je kasnije na Instagramu uz komentare, uključujući “Živjeli Mađari!” i “Fabrika selfija u Sekelju.”

“Viktor Orban nam je čestitao. Nikada nismo poricali da je mađarska vlada izgradila naš stadion. Cijela vlada je došla na utakmicu. Oni su nam čestitali i rekli da imamo dobar tim”, rekao je Dioszegi nakon utakmice koja je završila rezultatom 3-1 za Sepsi čime su se plasirali za naredne kvalifikacije UEFA-ine Lige konferencija, najnovijeg i najmanje prestižnog klubskog takmičenja.

To nije bila jedina fudbalska utakmica kojoj je Orban prisustvovao te sedmice u Rumuniji. Premijer se pojavio i 23. jula na utakmici takozvane reprezentacije zemlje Sekelj.

Rumunski fudbalski savez odbio je da odobri utakmicu između reprezentacije Mađarske do 18 godina i odabrane ekipe do 18 godina iz zemlje Sekelj. Utakmica je trebala biti prva na novom stadionu FK Csikszereda, skromnom stadionu od 1.400 mjesta koji je koštao oko tri miliona eura, a sredstva je ponovno osigurala mađarska vlada.

Osim finansiranja dva stadiona, Orbanova vlada je osigurala novac za infrastrukturu i sportsku opremu za mlade timove u oba kluba.

Orban je takođe davao novac na druge fudbalske timove drugdje u Evropi gdje postoji značajna etnička mađarska zajednica, uključujući Dunajsku Stredu (Slovačka), NK Osijek (Hrvatska) i Bačku Topolu (Srbija).

Izlazak na led

Sa samo nekoliko klizališta širom zemlje, hokej na ledu nije baš nacionalna strast u Rumuniji. Reprezentacija je 24. na listi Međunarodne federacije hokeja na ledu (IIHF).

Međutim, među etničkim Mađarima, ovaj sport je navodno postao mnogo popularniji, naročito među onima koji žive u oblastima Hargita i Kovasna, srca etničke mađarske zajednice u Rumuniji gdje hladne zime odgovaraju ovom sportu.

Bez podrške rumunskih sportskih vlasti, hokej na ledu u regiji prije nekih 20 godina naišao je na poteškoće, s lokalnim vrhunskim timom, HC Csikszereda iz Miercurea Ciuca, koji je konačno prestao s radom.

Ali sport je ponovno oživio kada se pojavilo državno finansiranje oko 2016. nakon što je Budimpešta donijela zakon o finansiranju sporta u inostranstvu.

Sada se zatvorena klizališta mogu pronaći u Miercurea Ciuc, Gheorgeni, Carta, Targu Secuiesc i Sfantu Gheorge, svim gradovima sa značajnim etničkim mađarskim zajednicama u regiji Transilvanije.

Klizališta u Carti, Targu Secuiescu i Sfantu Georgeu izgrađena su ili obnovljena novcem rumunske Državne investicijone kompanije (CNI) u iznosu od gotovo 10 miliona eura. Još jedno klizalište u Sancraiu de Muresu, blizu Targu Muresa, izgrađeno je po cijeni od milion eura, za šta je novac osigurala mađarska vlada.

Predsjednik rumunske hokejaške federacije Aleksandru Halauca, vjeruje da niz klizališta u područjima s većinskim etničkim mađarskim stanovništvom nije slučajnost, već vjerovatno rezultat pritiska UDMR-a, kao i direktnog finansiranja iz Budimpešte.

“Tako da u gradovima kao što su Bukurešt, Suceava, Iaši, Konstanca, Buzau nije izgrađeno niti jedno klizalište, ali klizališta su izgrađena u Sfantu Georgeu, Georgeniju, Targu Muresu i Miercurea Ciuc, a još četiri će biti izgrađena na istim mjestima sa sredstvima Nacionalne investicione kompanije”, rekao je Halauca Rumunskom servisu RSE u komentarima poslanim e-mejlom, žaleći se da je razvoj sporta u Rumuniji “neuravnotežen” zbog ovog “sukoba” u finansiranju.

Akademija hokeja na ledu Šekler počela je operacije s finansijama mađarske vlade 2016. godine kada je zakonom odobreno slanje para za dijasporu na ovaj način što je odobrio mađarski parlament. Akademija ima trening centre za mlade na osam lokacija širom regije.

Zatvoreno hokejaško klizalište, izgrađeno za godinu dana i po cijeni od milion eura, opet uz sredstva osiguranih iz Budimpešte, otvoreno je uz veliku pompu u transilvanijskom Sangeorgiu de Muresu u februaru 2021. Drugdje u Rumuniji postoje ukupno tri zatvorena klizališta: u Brasovu, Galatiu i Baneasi, predgrađu glavnog grada Bukurešta.

Utakmica hokeja na ledu između Rumunije i Mađarske ranije ove godine završila je skandalom kada su se igrači rumunske reprezentacije, od kojih su mnogi etnički Mađari, pridružili mađarskim navijačima u gomili kako bi pjevali neslužbenu himnu Sekelja. Utakmica u maju u Sloveniji na Svjetskom prvenstvu u hokeju na ledu završila je 4-2 u korist Mađarske.

Nakon utakmice, glavni sekretar Rumunskog hokejaškog saveza, Aleksandru Nistor, optužio je iste igrače da su “izdali Rumuniju” i namjerno izgubili od Mađarske, navodi Digisport.ro.

“Okrenuli su se protiv zemlje koju su predstavljali”, rekao je Nistor. “Oni su rođeni i odgajani u ovoj zemlji, Rumuniji, a izdali su je”, dodao je. Nistor je takođe sugerisao da je rumunski ministar Barna, iz partije UDMR, instruisao igrače da izgube utakmicu, što su igrači negirali.

“Htjeli smo da pobijedimo Mađarsku. Tri minute prije kraja bilo je 3-2 za njih, nisu oni nas dobili deset, nula. Za vrijeme himne Szeklera samo sam stajao na ledu, iz poštovanja. Ako bi rumunski igrači mađarske nacionalnosti prestali da igraju za reprezentaciju, Rumunija bi pala u najnižu grupu, nestala bi iz hokeja”, objasnio je Zoltan Toke, golman rumunske reprezentacije.

Uprkos kontroverzi i pritužbama iz Bukurešta, postoji nekoliko znakova da je Budimpešta spremna da preispita svoje finansiranje sporta na etničke mađarske zajednice. Zvaničnici mađarske vlade navodno su već kupili parcelu u Satu Mare, na sjeverozapadu Rumunije, gdje će biti izgrađena nova moderna fudbalska akademija, prema navodima rumunskog sportskog portala Prosport.ro.

Investicija u opštini Satu Mare bila bi izvan Sekelja, ali bi bila u gradu s 35.000 etničkih Mađara, prema popisu iz 2011. godine.

Troškovi izgradnje i puštanje u rad fudbalske akademije procjenjuju se na oko 800.000 eura, koliko će izdvojiti mađarska vlada.

“Mađarska vlada je pouzdan partner za razvoj sporta u Rumuniji”, rekao je Sijarto u januaru. “Mađarska vlada već je finansirala niz razvojnih projekata sportske infrastrukture, a to će se nastaviti i u budućnosti.”

(Radio Slobodna Evropa, foto:FB Viktora Orbana )