Rusija je posljednjih godina razvila izuzetno sofisticiran aparat za širenje dezinformacija s ciljem potkopavanja povjerenja u Evropsku uniju, NATO i liberalne demokratske institucije. Jedan od ključnih narativa u tim kampanjama jeste predstavljanje Njemačke i drugih vodećih EU država kao društava u dubokoj ekonomskoj, političkoj i moralnoj krizi.

Ovaj narativ se potom ciljano plasira u zemljama kandidatima za članstvo u EU, posebno na Zapadnom Balkanu, kako bi se proizveo euroskepticizam, ojačale proruske političke opcije i usporili integracijski procesi.

Njemačka je već godinama jedna od glavnih meta ruskih dezinformacijskih operacija. Prema analizi Deutsche Wellea, ruske kampanje su posebno intenzivirane uoči njemačkih izbora, s ciljem diskreditiranja stranaka političkog centra i jačanja radikalnih opcija. Stručnjaci iz CeMAS-a navode da je većina lažnih vijesti usmjerena protiv Zelenih, CDU-a i SPD-a, dok se AfD, stranka koja zagovara mekši pristup Rusiji, spominje gotovo isključivo u pozitivnom kontekstu.

Primjeri uključuju fabricirane priče o psihičkom slomu kandidata CDU-a Friedricha Merza, koje su na platformi X pregledane više od 5,4 miliona puta, te lažne optužbe o korupcijskim skandalima visokih zvaničnika Zelenih poput Roberta Habecka i Claudije Roth. Ovakve kampanje imaju dvostruku funkciju: destabilizirati politički centar u Njemačkoj i stvoriti percepciju da je EU u dubokoj krizi, nesposobna da se nosi s unutrašnjim izazovima.

Ruska strategija informacijske manipulacije temelji se na nekoliko ključnih ciljeva: slabljenju EU kao geopolitičkog aktera, jačanju proruski orijentiranih političkih snaga u susjedstvu Unije i sprečavanju daljnjeg širenja NATO-a. Ako se EU prikaže kao nefunkcionalna, podijeljena i ekonomski nestabilna, zemlje kandidati gube motivaciju za reforme i usklađivanje sa evropskim standardima. U takvom okruženju proruske stranke lakše promovišu narative o „alternativnim partnerstvima“, „neutralnosti“ ili „balansiranoj politici“.

Balkan kao poligon za širenje propagande

Zapadni Balkan je posebno ranjiv na ovakve narative zbog neriješenih etničkih i političkih tenzija, slabih institucija, niske medijske pismenosti, prisustva proruskih političkih i vjerskih struktura te sporog procesa EU integracija.

Na Sarajevskoj sigurnosnoj konferenciji 2024. godine, stručnjaci su upozorili da je Zapadni Balkan sljedeća fronta Vladimira Putina i da Kremlj koristi regiju kao poligon za informacione ratove, uključujući širenje dezinformacija i instrumentalizaciju etničkih i vjerskih podjela.

Dr. Azeem Ibrahim iz NewLines Institute for Strategy and Policy naglasio je da je ruski utjecaj u regionu „posljedica povlačenja Zapada“ i da Moskva vješto koristi vakuum nastao nedostatkom jasne evropske perspektive. Direktor konferencije Hikmet Karčić istakao je da je Kremlj godinama koristio Zapadni Balkan kao poligon za informacione operacije, uključujući širenje dezinformacija i iskorištavanje etničkih tenzija.

Regionalni analitičari također upozoravaju na rastući intenzitet ruskih operacija. Crnogorski analitičar Miloš Vukanović iz CDT-a navodi da je „ruski narativ o dekadentnom Zapadu i propaloj Evropi duboko ukorijenjen u dijelu crnogorskog društva, posebno kroz vjerske strukture i medije povezane s prosrpskim političkim akterima“. Stručnjak za sigurnost iz Srbije Zoran Dragišić upozorava da je „ruski utjecaj u Srbiji najjači u regionu upravo zato što se oslanja na emocije, identitet i historijske mitove, a ne na racionalne argumente“.

U analizi magazina European Security & Defence naglašava se da je Zapadni Balkan postao „ključni pokazatelj promjenjivog sigurnosnog poretka u Evropi“, oblikovanog rastućim vanjskim utjecajem, posebno ruskim. Regija je, prema ovoj analizi, postala područje strateškog nadmetanja, gdje se „vjekovne linije razdora ponovo aktiviraju“, a stabilnost Balkana postaje ključna za šire euroatlantsko okruženje.

Ruske dezinformacijske kampanje u regionu najčešće se oslanjaju na nekoliko prepoznatljivih narativa. Prvi je preuveličavanje ekonomskih problema u EU, posebno u Njemačkoj. Lokalni proruskih portali i društvene mreže često prenose senzacionalističke priče o „kolapsu njemačke industrije“, navodnim masovnim protestima protiv vlada i izmišljenim socijalnim krizama. Cilj je stvoriti dojam da EU nije stabilna destinacija i da „nema šta ponuditi“.

Drugi narativ je isticanje „dvostrukih standarda“ EU prema Balkanu. Ovaj narativ sugerira da EU favorizira neke zemlje, namjerno usporava integracije BiH, Srbije, Sjeverne Makedonije i Kosova, te „ponižava“ lokalne političare.

Treći narativ je promocija Rusije kao „zaštitnika tradicionalnih vrijednosti“, posebno u Srbiji, bh. entitetu Republika Srpska i dijelovima Crne Gore. Rusija se predstavlja kao branilac pravoslavlja, protivnik „dekadentnog Zapada“ i saveznik u borbi protiv „zapadnog imperijalizma“.

Duboke posljedice po društvo

Kada se pogleda specifično po državama, narativi postaju još jasniji. U Srbiji, dominantan narativ je da je EU „neprijateljski nastrojena prema srpskim interesima“, dok je Rusija „jedini iskreni saveznik“. U Republici Srpskoj, narativ o „propaloj Evropi“ koristi se kako bi se opravdalo političko udaljavanje od EU i približavanje Moskvi. U Crnoj Gori, ruske kampanje ciljaju na podjele između prozapadnog i prosrpskog bloka, koristeći crkvene strukture i medije da šire poruke o „duhovnoj ugroženosti“ i „zapadnoj dekadenciji“. U Sjevernoj Makedoniji, ruski narativi se fokusiraju na nezadovoljstvo Prespanskim sporazumom i tvrdnju da je EU „prevarila Makedonce“. U Bosni i Hercegovini, narativi su fragmentirani: u bošnjačkoj javnosti se širi priča o „licemjerju EU“, dok se u srpskom korpusu promoviše ideja da je EU „antiserbijska“ i da je Rusija „zaštitnik srpskih interesa“.

Dodatni uvid u narative daje i regionalni projekt Fact Content Lab, koji je analizirao najčešće dezinformacije o EU na Balkanu. Identificirani su narativi o nametanju LGBTQ vrijednosti, ekonomskom uništenju, eksploataciji resursa i nostalgiji za Jugoslavijom kao „boljim vremenima“.

Posljedice ovakvih kampanja su duboke. U BiH, Srbiji i Crnoj Gori bilježi se pad povjerenja u EU, posebno među mladima. Dezinformacije o „propaloj Evropi“ doprinose osjećaju da integracije nisu vrijedne truda. Stranke koje zagovaraju neutralnost, balansiranje ili otvoreno proruske stavove dobivaju na popularnosti. Dezinformacije produbljuju postojeće etničke i političke podjele, što otežava reforme i usporava napredak prema EU. Istovremeno, region postaje sve ranjiviji na hibridne prijetnje, uključujući cyber napade, manipulaciju informacijama, političku infiltraciju i instrumentalizaciju vjerskih institucija.

Odgovor na ruske dezinformacije mora biti višeslojan: jačanje medijske pismenosti, transparentnost digitalnih platformi, podrška nezavisnim medijima i aktivniji angažman EU. Sporost EU integracija stvara prostor za ruski utjecaj, dok bi brži i jasniji procesi smanjili ranjivost regiona.

Haris Ljevo (Autonomija)

Ovaj članak je objavljen u saradnji sa Res Publica, platformom za digitalno građanstvo Instituta za komunikacijske studije iz Skoplja, Severna Makedonija.