Društvene podjele karakteristika su svih naroda, crnogorsko društvo nije drugačije po tom pitanju ali, za razliku od ostalih, Crnogorci su u velikoj mjeri opsjednuti istorijom i identitetskim podjelama, smatra češki istoričar dr František Šistek sa Instituta za istoriju Češke akademije nauka i upozorava da manipulisanje identitetima razara društveno tkivo.

„Homogenost i jedinstvenost društva su opasni ideali nacionalista i totalitarnih režima. Ovdje u slučaju Crne Gore pričamo o podijeljenosti po nekoj nacionalnoj osnovi, dok se vjerska šarenolikost Crne Gore smatra prednošću u današnjem vremenu. Kao što je poznato svakom ko prati ovdašnje prilike, často imate slučajeve da je neko iz bjelaške porodice kasnije bio u partizanima, ili imate ljude iz partizanskih porodica da su kasnije prešli na pozicije srpskog ultra-klerikalizma, na primjer. Dakle, naglašavam da ne postoje čvrste linije podijeljenosti i ne vidim to kao nešto tragično i trajno što se ne bi moglo prevazići“, kazao je Šistek u razgovoru za Portal ETV.

Istoričar smatra da su narativi o društvenim podjelama u crnogorskom društvu problem koji zauzima puno mjesta u debatama i u medijima nauštrb bavljenja realnim pitanjima.

Socijalni inženjering

„Ja sam često na Cetinju. Pa pogledajte taj anticetinjski diskurs je prešao sve granice, da se ti ljudi nazivaju „milogorci“, „italijanska kopilad“. To je ta tendencija neke, rekao bih, kriminalizacije crnogorskog identiteta, crnogorskog nacionalnog od strane njihovih protivnika. Crnogorci se svode na istorijsku grešku, na produkt socijalnog inženjeringa“, poručio je Šistek.

Govoreći o podjelama oko identiteta unutar same Komunističke partije u Crnoj Gori, Šistek podsjeća da je komunizam nakon rata imao snažno obilježje internacionalizma, u čemu su posebno prednjačili crnogorski komunisti.

„Ima ta neka izreka, ne znam ko je tačno rekao: ‘Mi Crnogorci smo po nacionalnosti komunisti.’ Znate, oni su se dosta fokusirali na stvaranje Jugoslavije u cijelini. Po pitanju crnogorskog identiteta, iako je bio priznat, za razliku od makedonskog slučaja, nije se radilo na tome da se institucijalno stavi na noge. Šta je bio sadržaj tog crnogorstva- na tome se nije puno radilo. Jedan razlog bio je taj što se dosta crnogorskih zvaničnika angažovalo na federalnom nivou. Dalje, do sredine 1970-ih nije bilo univerziteta, na kojem bi se obrazovali mladi, već su išli van. Takođe, period Informbiroa žestoko je podijelio crnogorsko društvo, i poslije tog vremena plašili su se da pokrenu bilo koja pitanja, osim nekih ekonomskih, a sva ona društvena i kulturna pitanja su skrajnuta u drugi plan. U takvim uslovima, dio ljudi je otišao za Beograd ili druge jugoslovenske gradove tražeći bolje prilike, pa se tako dio inteligencije u Crnoj Gori gubi ili ostvaruje van republike i vidimo danas rezultate toga“, rekao je češki istoričar.

Zbog svih tih okolnosti, smatra Šistek, u Crnoj Gori nijesu do kraja izgrađeni stavovi „ko smo“ i „šta smo“.

„Uz to, ne treba zaboraviti ni ‘bratstvo i jedinstvo’ kao faktor. Crnogorci poslije rata nijesu više imali vanjskog neprijatelja da ih ujedini, ili ih razlikuje od drugih, jer zašto se razlikovati tad od Srba ili Hrvata, u to doba svi su braća, svi su Jugosloveni, pa nema potrebe za stvaranjem neprijatelja. Tako da moramo razumjeti da se ‘crnogorstvo’ u socijalističkoj Jugoslaviji nije gradilo, jer zašto stvarati podjele u okviru tog jugoslovenskog bratstva. Partija je tu, rekao bih sa nekom ekvidistancom, imala stav da na pojavu jednog nacionalizma odgovori drugim- ako bi se pojavio srpski nacionalizam, odgovorili bi mu hrvatskim nacionalizmom i obrnuto, kako bi se pokazalo da Partija i država nijesu protiv jednog određenog naroda ili favorizuju neki“, pojasnio je Šistek.

Prema njegovom tumačenju, ovakvih pojava je bilo i u socijalističkoj Crnoj Gori gdje je zvanična politika, u odnosu prema 1918. godini, osuđivala dva ekstremizma, dvije forme „buržujskog nacionalizma” i zelenaštvo i bjelaštvo koji su se pokazali u Drugom svjetskom ratu kao kolaboranti i minimilizovala pojave u nauci koje bi „mirisale“ na jedan ili drugi diskurs.

„Mislim da je Crna Gora kao mala zemlja, podložna uticajima velikosrpskog diskursa, ili bijelaškog ako hoćete, a tu uključujem i četničku ideologiju. Zagovornici tih diskursa mogu uvijek da računaju na pomoć izvan Crne Gore, iz Srbije, Republike Srpske. U isto vrijeme Crna Gora i Crnogorci su sami, moraju da se oslanjaju samo na svoje snage, Tu je jasna neravnoteža koja se osjećala početkom 1990-ih, posebno u vrijeme raspada Jugoslavije, koja se osjeća i dan danas“, naglasio je sagovornik Portala ETV.

Srpska pravoslavna crkva glavni akter revizije istorije u Crnoj Gori

Češki istoričar se osvrnuo i na neke ključne aspekte revizije i prekrajanja istorije u Crnoj Gori.

„Svakako da je glavni akter revizije istorije Srpska Pravoslavna Crkva, koja poslije raspada Jugoslavije, čak u vrijeme političke dominacije DPS-a, postaje glavna okosnica srpskog diskursa u Crnoj Gori. Referendum je obilježio istorijski poraz velikosrpske ideologije, čak i one preporođene neočetničke, a politički subjekti s srpskim predznakom poraženi su. Ipak, za to vrijeme SPC je postala dominantni oslonac koji crpi svoj legitimitet iż diskursa da postoji od srednjeg vijeka, da je starija od države. Tu je naravno važan faktor ono ‘mistično’ što je jednom dijelu ljudi potrebno. Crkva je jačala svoj uticaj kroz svakodnevne prakse, hodočašća, uvođenje novih obreda kojima se odmah pridavao pridjev tradicionalnosti- kao što je recimo slučaj sa ‘tradicionalnim’ plivanjem za Časni krst. Ja se sjećam kada tih pojava ovdje nije bilo. Danas imate to ‘kako pop kaže’, ali ljudima je potreban neki autoritet“, navodi Šistek.

Ipak, sagovornik Portala ETV dodaje da trenutna podjela u srpskoj crkvi u Crnoj Gori i postojanje dva mitropolita na ovako malom prostoru, potvrđuju da su to drugorazredne ličnosti u poređenju sa snagom i uticajem koji je imao mitropolit Amfilohije. Sada mu odnos društva prema pokojnom mitropolitu liči na održavanje kulta Tita sredinom 1980-ih, kada je on bio već na zalasku.

Upozorava da se današnja svijest o prošlosti uči uglavnom preko društvenih mreža, dok istoriografske knjige, bile one dobre ili loše, čita i koristi samo uži krug istoričara i poneki entuzijasta. Poredeći odnos prema istoriji u Crnoj Gori i Češkoj Šistek kaže da bi u njegovoj zemlji bili nezamislivo da se ljudi danas bave porijeklom jednog Šafarika ili Masarika, da se svađaju jesu li oni bili Slovaci ili Česi- a kod nas je to svakodnevnica. Prošlost je, kako ističe, u Crnoj Gori veoma živa i njemu kao istoričaru to je zanimljivo, ali druga stvar je kada se njome manipuliše.

Zanimljivo mu je i što se ovdje ljudi i danas puno pozivaju na porodično sjećanje i predanje kako se kome đed pisao ili koju je značku na kapi nosio, ali Šistek dijelom i kritikuje ovakav odnos prema prošlosti u Crnoj Gori. Tu poredi odnos prema događajima iż prve polovine XIX vijeka, iż vremena Petra II Petrovića Njegoša, ali i austrijskog kancelara Meterniha.

„Zamislite da uzmete izjavu ili dvije od čovjeka koji je živio prije 150 godina. Niko se danas ne poziva na izjave Meterniha, da moramo da ih slijedimo i da zauvijek imamo istu etiketu sa istim sadržajem. Biti Crnogorac ili Srbin 1830-te, ili 1930-te i danas- to su potpuno različite stvari“, kazao je Šistek.

EU ne interesuju identitetske podjele u Crnoj Gori, ali prate dešavanja na političkoj sceni

Sagovornik Portala ETV, kada je u pitanju ulazak Crne Gore u Evropsku uniju, podsjeća da EU ne zanimaju identitetska pitanja, niti ko se kako izjašnjava, da li ide u crkvu ili džamiju. Ono što bi bilo opasno za Evropu kao cjelinu, dodaje on, jeste da li će određeni strani uticaji prodrijeti preko Crne Gore.

„Problem crnogorske vlasti je što postoji velika razlika između parola i prakse, iako mnogi evropski zvaničnici guraju Crnu Goru u Evropu. Bio sam u februaru u Briselu u Evropskom parlamentu i komisiji, na zatvorenim sastancima gdje se priča otvoreno. Pa vjerujte mi sve se zna do detalja o pojedinim crnogorskim političarima, o njihovim greškama i namjerama. To će im se slomiti o glavu ako uskoro ne počnu da rade nešto konkretno, osim da donose deklaracije. Ne radi se tu toliko o identitetskim pitanjima već o vladavini prava, pokušajima gušenja slobode medija, imali smo ovdje i onaj pokušaj gašenja FCJK. Onda imamo državni Univerzitet na čijem je čelu ruski agent koji sputava ljude koji su poznati u evropskim akademskim krugovima samo zato što imaju drugačije mišljenje. I budete sigurni da se o tim stvarima vrlo dobro zna i u Briselu“, naglasio je Šistek.

Na pitanje da li je Crna Gora građanska ili država naroda, Šistek ističe da je ona prije svega partitokratija, sa glomaznim državnim aparatom i Vladom koja ima dva puta više ministara nego Vlada Češke koja ima 11 miliona stanovnika. Crnogorsku političku scenu vidi kao feudalni plijen koji partije međusobno dijele.

„Na papiru Crna Gora je građanska država, ali još u vrijeme DPS-a uvedeni su antigrađanski elementi koji su tada predstavljeni kao neka vrsta demokratije- nacionalni savjeti svih naroda, osim crnogorskog. Sada je rezultat toga da imate Vladu bez Crnogoraca, to je sad narod koji je praktično već šest godina isključen iż vođenja države“, zaključio je Šistek.

(ETV.me, foto: Antena M)