U maju ove godine očekuju nas lokalni izbori u deset opština. Pripreme su započele. Mediji o tome izveštavaju. U središtu pažnje je sastavljanje izbornih lista, izlazak na izbore u jednoj, dve ili više kolona, dogovori potencijalnih učesnika u izbornoj utakmici… Primetno je da izostaje sagledavanje nekih pitanja koja su jednako značajna za izbore i koja bi trebalo imati u vidu u toku priprema za izbore. U pitanju su brojke o ukupnom broju birača, broju birača koji su glasali, biračkim mestima, glasovima datim van biračkog mesta, nevažećim glasačkim listićima. Podaci sa parlamentarnih izbora održanih 2023. godine sa biračkih mesta u opštinama u kojima se očekuju izbori su pokazatelj stanja na biračkim mestima i oslonac za pripremu izbora. U nastavku pokušaćemo da odgovorimo na pitanje šta nam govore brojevi o ukupnom broju birača, broju birača koji su glasali, biračkim mestima, glasovima datim van biračkog mesta, nevažećim glasačkim listićima.

Na rezultate izbora utiče više faktora:

Broj birača koji izađu na izbore

Izlaznost je pokazatelj legitimiteta izabranih predstavnika. Podaci govore da je izlaznost na parlamentarnim izborima 2003. godine u posmatranim opštinama bila visoka. Kretala se u rasponu od 49,14% (Kladovo) do 71,48% (Lučani). U četiri opštine izlaznost je između 50% i 60%, a u četiri opštine i između 60% i 70%.

Broj birača na biračkom mestu

Posebno su značajna biračka mesta na kojima je u izvod iz biračkog spiska upisano manje od 100, jer broj birača odstupa od minimalnog broja birača potreban da bi se otvorilo biračko mesto. Ovakvih biračkih mesta je ukupno 35 (8,47%). U četiri opštine nije bilo biračkih mesta na kojima je u birački spisak upisano manje od 100 birača. Pregled po opštinama pokazuje da je broj biračkih mesta na kojima je u izvod iz biračkog spiska upisano manje od 100 birača u nekim opštinama velik (npr. u Knjaževcu 12 – 18,45% biračkih mesta). Manje od 500 birača upisanih u izvod iz biračkog spiska (npr. Lučani 37 – 86,04%; Bajina Bašta 37 – 71,15%, Knjaževac 42 – 64,61%, Kladovo 10 – 32,25%, Grad Bor 12 – 25,53%, Aranđelovac 10 – 25% biračkih mesta). Mala biračka mesta su značajan rezervoar ne samo glasova datih na biračkom mestu već i glasova datih van biračkog mesta te ih nikako ne treba zanemariti. U nekoliko proteklih izbornih ciklusa posmatrači izbora, mediji i građani ukazuju na kupovinu glasova i različite vidove pritisaka na birače upravo u manjim mestima u kojima birači glasaju na malim biračkim mestima.

To govori da je potrebno preispitati posebno biračka mesta na kojima je u izvod iz biračkog spiska upisano manje od 100 birača, i svakako obrazložiti razloge, svrhu i cilj koji opravdavaju odstupanje od pravila da se biračko mesto otvara za najmanje 100 birača upisanih u izvod iz biračkog spiska.

Broj glasova datih van biračkog mesta

U ovih 10 opština glasalo je ukupno 150.925 birača. Van biračkog mesta glasalo je 6.026 (3,99%) birača. U većini opština (70%) broj glasova datih van biračkog mesta je veći od izbornog cenzusa. To su: Kula 1393 (6,79%) glasova; Lučani 741 (6,89%); Knjaževac 967 (6,86%); Kladovo 421 (4,00%), Majdanpek 356 (3,82%) i Smederevska Palanci 692 (3,16%).

Nije sporno da svaki birač koji zbog bolesti, starosti, invaliditeta i sl. ne može da dođe na glasanje na biračko mesto, i da su nesumnjivo potrebne posebne mere koje bi i ovim biračima omogućile da ostvare biračko pravo kao i svaki drugi građanin ili građanka i bez diskriminacije po bilo kom svom ličnom svojstvu. Jedna od takvih mera je i prijavljivanje za glasanje van biračkog mesta koje se može obaviti 72 sata pre otvaranja biračkog mesta, kao i do 11 časova na sam dan glasanja.

Ne bi se smelo izgubiti iz vida da je postupak glasanja van biračkog mesta samo delom regulisan i da brojna značajna pitanja nisu rešena. Postojeća regulativa nije adekvatna i treba je menjati ili dopuniti. Praksa je pokazala da se postojeća rešenja zloupotrebljavaju i koriste protivno svrsi zbog koje su ustanovljena. Izmene propisa bi trebalo da se odnose na:

1. Transparentnost procesa prijavljivanja za glasanje van biračkog mesta i praćenje tog procesa od strane posmatrača. Pravo na monitoring izbora trebalo bi proširiti i operacionalizovani i za ovu fazu izbornog postupka, kroz praćenje rada nadležnih opštinskih organa kojima se birači prijavljuju za glasanje van biračkog mesta putem telefona, što je do sada bio najvažniji kanal komunikacije, a praksa izbora pokazala je da se na te telefone često niko ne javlja. Na to su se žalili birači što se vidi iz primedaba na zapisnike o radu biračkih odbora.
2. Precizno regulisanje ko može prijaviti birača da želi da glasa van biračkog mesta. To bi svakako bio sam birač ili pomagač koga birač ovlasti. Problem nastaje ako spisak birača koji ne mogu da glasaju na biračkom mestu donese lice koje birač nije ovlastio da to učini. U praksi se to dešavalo ne samo 72 sata pre otvaranja biračkog mesta, već i na sam dan glasanja kada je jedna osoba donosila spisak birača koji glasaju van biračkog mesta.
3. Regulisanje postupanja u slučaju kada postoje razlike između broja birača koji glasaju van biračkog mesta i broja potvrda za glasanje. U formularu zapisnika o radu biračkog odbora pod rimskim brojem IV tačke 13 i 13.1 koje se odnose na broj glasalih van biračkog mesta (tačka 13 ) i broj potvrda koje potpisuju glasači koji glasaju van biračkog mesta (tačka 13.1) unesu odgovarajuće intervencije vezane za postupanje i posledice u sledećim situacijama:

– Kada je broj glasalih na biračkom mestu veći od broja overenih potvrda za glasanje van biračkog mesta. Na osnovu potpisanih potvrda ovi birači se registruju u biračkom spisku kada stigne materijal sa glasanja. To bi trebalo konstatovati u rubrici u kojoj se navodi broj potvrda, a u zapisnik uneti samo broj birača za koje postoje overene potvrde potpisane od strane birača. Potpis ne bi smeo biti samo inicijali već puno ime i prezime (potpise kontrolisati kada se na biračkom mestu u birački spisak unosi da je birač glasao van biračkog mesta (alternativa: ponoviti glasanje na tom biračkom mestu).

– Kada je broj potvrda veći od broja glasalih propisati kako se postupa sa viškom potvrda. U zapisniku u rubrici u koju se upisuju potvrde konstatovati broj potvrda koji je veći od broja birača koji su glasali. Neupotrebljene potvrde odložiti u poseban koverat koji se pečati i predaje uz izborni materijal.

– Kada je u zapisnik unet samo broj glasalih ali nema podatka o broju potvrda to bi trebalo konstatovati u zapisniku u rubrici u koju se upisuju potvrde. Glasanje na tom biračkom mestu bi trebalo ponoviti.

– Kada je u zapisnik upisan samo broj potvrda ali ne i broj birača koji su glasali van biračkog mesta, u zapisniku u rubrici u koju se upisuju potvrde konstatovati broj potvrda. Potvrde odložiti u poseban koverat koji se pečati i predaje uz izborni materijal.

– Kada je u zapisniku precrtan ili ispravljen neki podatak vezan za glasanje van biračkog mesta to treba konstatovati u rešenju o ispravkama zapisnika jer je svaki podatak u zapisniku o radu biračkog odbora relevantan za rezultat izbora.

4. Kontrola u momentu podnošenja prijave za glasanje van biračkog mesta. Najmanje što bi se moglo učiniti da se ovaj problem otkloni je da se zna ko je osoba (ime i prezime) koja prima telefonske pozive, beleženje vremena kada je poziv bio, snimak telefonskog razgovora sa biračem, potpis birača punim imenom i prezimenom, a ne inicijalima, otisak prsta i sl.
5. Kontrola na biračkom mestu prilikom postupanja nakon što pristignu glasovi dati van biračkog mesta koja bi obuhvatila uvid u prijavu za glasanje van biračkog mesta, posebno potpise birača koji prijavu potpisuju punim imenom i prezimenom ili ostavljanjem otiska prsta. Prijave potpisane inicijalima naročito ako je veći broj prijava potpisan inicijalima ne bi se mogle smatrati ispravnim.
6. Kontrola prilikom primopredaje izbornog materijala (član 108) koja bi svakako morala da obuhvati i deo izbornog materijala koji se odnosi na glasanje van biračkog mesta. To je dužnost predstavnika biračkog odbora i lokalne izborne komisije koji o tome sastavljaju izveštaj. Prilikom kontrole koja se obavlja u momentu primopredaje izbornog materijala moguće je izvršiti uvid u izborni materijal o čemu se takođe sastavlja izveštaj. Tokom uvida u izborni materijal potrebno je posebno proveriti potvrde za glasanje van biračkog mesta i potpise na potvrdama.
7. Kontrola izbornog materijala po uzorku koju može zatražiti proglašena izborna lista na uzorku od 5% biračkih mesta pri čemu se uzimaju u obzir samo velika biračka mesta. Ovo zakonsko rešenje (član 112 stav 3) isključuje mogućnost da se kontrola na uzorku od 5% sprovede i na malim biračkim mestima, na kojima je broj glasalih van biračkog mesta izuzetno velik kako pokazuju podaci iz zapisnika. U postojećim okolnostima teško se može očekivati da će se Zakon o izboru narodnih poslanika menjati, ali je moguće zatražiti da se obuhvate ona velika biračka mesta na kojima je broj glasova datih van biračkog mesta iznad izbornog cenzusa.
8. Kontrola izbornog materijala na dodatnih 5% biračkih mesta (član 113 stav 1) na zahtev RIK-a, ukoliko je se na osnovu kontrole zapisnika o radu biračkih odbora u pogledu broja glasova koji je dobila određena izborna lista utvrdi da postoji ukupno odstupanje između sadržine izbornog materijala i zapisnika o radu biračkog odbora veće od 10% na svim kontrolisanim biračkim mestima sa teritorije lokalne izborne komisije. I u ovom slučaju moguće je zatražiti da se obuhvate ona velika biračka mesta na kojima je broj glasova datih van biračkog mesta iznad izbornog cenzusa.
9. Propisati sankcije za zloupotrebu posebne mere čiji smisao i cilj je da stvari uslove da birač koji zbog bolesti, starosti, invaliditeta i sl. nije u mogućnosti da dođe na glasanje na biračko mesto, omoguće da ostvare svoje biračko pravo kao i svaki drugi građanin ili građanka i bez diskriminacije po bilo kom svom ličnom svojstvu.

Broj nevažećih glasačkih listića

Ovaj broj smanjuje broj glasova na osnovu kojih se odlučuje o raspodeli mandata. Ukoliko je broj nevažećih glasova veći potrebno manje glasova da bi se osvojio mandat. U posmatranim opštinama ukupan broj nevažećih glasačkih listića je 4337 (2,74%) i u okviru je standardnih procenta nevažećih glasačkih listića. U šest opština broj nevažećih glasačkih listića je veći od izbornog cenzusa. To su: Bajina Bašta 458 (3,35%), Kladovo 318 (3,05%), Knjaževac 532 (3,77%), Kula 618 (3,01%), Majdanpek 376 (4,22%) i Smederevska Palanka 745 (3,40%).

Formula po kojoj se broj osvojenih glasova preračunava u broj mandata (d’Ontov metod)

Ovaj metod favorizuje one učesnike izborne utakmice koji osvoje najveći broj glasova.

Šta je dobitna kombinacija navedenih brojki? Velika izlaznost, veliki broj malih biračkih mesta, veliki broj glasalih van biračkog mesta, mali broj nevažećih glasačkih listića, (d’Ontov metod) koji favorizuje učesnike u izbornog utakmici koji su osvojili najveći broj glasova. Primer je opština Knjaževac.

Zbirna tabela za svih 10 opština

Opština	Broj birača	Izlaznost	Glasanje van bm	Bm. < od 100 birača	Nevažeći listići
Aranđelovac	36.983	21.928 (59,29%)	345 (1,57%)	10 (25,00%)	349 (1,57%)
Bajina bašta	21.305	13.646 (64,05%)	468 (3,42%)	9 (17,30%)	458 (3,35%)
Bor	39.829	22.964 (57,65%)	542 (2,36%)	/	549 (2,39%)
Kladovo	21.175	10.407 (49,14%)	421 (4,04%)	1 (3,22%)	318 (3,05%)
Knjaževac	22.979	14.077 (61,26%)	967 (6,86%)	12 (18,46%)	532 (3,77%)
Kula	33.681	29.497 (60,85%)	1.393 (4,13%)	/	618 (3,01%)
Lučani	15.025	10.740 (71,48%)	741 (6,89%)	2 (4,65%)	292 (2,71%)
Majdanpek	15.763	9.317 (56,42%)	356 (3,82%)	1 (2,43%)	376 (4,22%)
Smed. Palanka	39.529	21.848 (55,27%)	692 (3,16%)	/	745 (3,40%)
Sevojno	5.589	3.789 (67,79%)	101 (2,22%)	/	100 (2,63%)
413 bir. mesta	251.858	158.213 (62,81%)	7.026 (4.44%)	35 (8,47%)	4.337 (2,74%)

(Peščanik, foto: Autonomija)