“Gjenerata që e mbajti mbi supet e saj barrën e protestës u rrit në izolim të plotë nga bota, si pasojë e sanksioneve, në mjerim dhe varfëri të skajshme, në një shoqëri që po mbytej në krim, dëshpërim dhe pashpresë.”

Në këtë ditë, 30 vjet më parë, u mbajt raundi i dytë i zgjedhjeve lokale në Serbi. Opozita demokratike mori pjesë në zgjedhje e bashkuar në Koalicionin Së Bashku, të përbërë nga Lëvizja Serbe e Ripërtëritjes, Partia Demokratike dhe Aleanca Qytetare e Serbisë. Dita e zgjedhjeve kaloi pak a shumë në mënyrë të rregullt, megjithëse nuk munguan incidentet e pritshme në vendvotime. Votuesit u frikësuan dhe u kërcënuan, inspektorë civilë në disa raste nxorën jashtë vëzhguesit e opozitës, ndërsa në raste të tjera i shoqëruan në polici. Anëtarëve të këshillave zgjedhorë nga opozita u ndalohej t’u afroheshin kutive të votimit më shumë se pesë metra, nën kërcënimin e dhunës fizike, ndaj së cilës policia nuk reagoi. Kryetari i Partisë Socialiste të Serbisë në Nish, Mille Illiq, ua ndaloi anëtarëve të këshillave zgjedhorë nga Koalicioni Së Bashku të merrnin pjesë në punën e këshillave, madje solli edhe kikboksierë si personel sigurie në vendvotime, si dhe raste të tjera të ngjashme.
Sipas rezultateve të para paraprake, opozita fitoi shumicën në Beograd dhe në shumë qytete e komuna në Serbi, duke përfshirë Novi Sadin, Nishin, Kragujevacin, Uzhicën, Zrenjaninin, Pançevën, Shabacin. Partia Socialiste e Serbisë nuk donte t’i njihte rezultatet e zgjedhjeve, por kuadrot e saj falsifikuan të dhënat gjatë natës, ndryshuan numrin e votave, duke u përpjekur të ndryshonin vullnetin e qytetarëve. Të nesërmen, komisioni zgjedhor filloi të shpallte rezultate që ishin rrënjësisht të ndryshme nga situata reale, me qëllim që të siguronin fitoren për SPS-në. Kur panë se një mashtrim i tillë nuk do t’u funksiononte, u bënë socialistë dhe u përpoqën të anulonin rezultatet e zgjedhjeve në të gjitha qytetet ku fitoi opozita.
Përpjekja për të vjedhur zgjedhjet shkaktoi zemërim të madh tek qytetarët, dhe përfaqësuesit e opozitës i thirrën votuesit e tyre në protesta. Një tubim u mbajt në Nish me mbi 35,000 qytetarë, një tubim i madh u organizua në Beograd para Kuvendit dhe protestat filluan në shumë komuna në të gjithë Serbinë. Sapo socialistët filluan makinacionet zgjedhore, filluan diskutimet midis studentëve për fillimin e demonstratave studentore dhe rezistencën ndaj regjimit autoritar. Akademikët organizuan takimin e parë të madh më 22 nëntor në Pllajën përpara Fakultetit të Filozofisë në Beograd, nga ku studentët e mbledhur shkuan në një turne në fakultete të tjera, me qëllim që të ftonin kolegët e tyre meshkuj dhe femra t’u bashkoheshin atyre.
Që nga ajo datë, filluan protestat studentore, të cilat u zhvilluan çdo ditë për katër muajt në vijim, derisa Sllobodan Millosheviq u detyrua të njihte rezultatet e zgjedhjeve dhe fitoren e opozitës në qytete anembanë Serbisë. Mësimet në shumicën e fakulteteve u pezulluan dhe akademikët dolën në rrugë, ku luftuan për liri dhe demokraci. Universitetet në Beograd, Nish, Kragujevac dhe Novi Sad protestuan, duke kërkuar krijimin e një komisioni të pavarur për të përcaktuar rezultatet e zgjedhjeve. Studentët më vonë i shtuan edhe dy të tjera kësaj kërkese. Në mbledhjen e Bordit Kryesor më 27 nëntor, u mor një vendim për të shtuar, përveç kërkesës fillestare të Protestës Studentore, kërkesat për shkarkimin e rektorit dhe prorektorit studentor, sepse Rektori Dragutin Velliçkoviq injoroi rebelimin studentor dhe pretendoi se vetëm „një grusht studentësh të manipuluar“ morën pjesë në protesta.
Shëtitje, marshime, shfaqje
Studentët u organizuan shpejt dhe formuan organet e nevojshme për funksionimin e protestës. U formuan Komiteti Kryesor, Komiteti Nismëtar, si dhe komitetet e protestës në fakultete të veçanta. U krijuan edhe shërbime të tjera, siç ishte Shërbimi i Propagandës, përgjegjës për prodhimin e posterave, fletëpalosjeve dhe materialeve të tjera propagandistike, pastaj Qendra e Informacionit, Shërbimi i Furnizimit dhe Shpërndarjes së Ushqimit, si dhe Qendra Mjekësore e Urgjencës Studentore, e cila kujdesej për studentët në marshime të gjata dhe ata që rriheshin nga policia. Entuziazmi, shtysa dhe vullneti për ta detyruar regjimin të njihte rezultatet e zgjedhjeve ishin të mëdha dhe të forta, por ato nuk do të kishin zgjatur me muaj pa një organizim kaq të mirë. Në organet e lartpërmendura, studentët mësuan demokracinë përmes praktikës, duke diskutuar të gjitha çështjet e përbashkëta dhe duke marrë vendime se çfarë të bënin më pas. Për shembull, Komiteti Kryesor i Hapësirës Studentore mblidhej çdo ditë në orën gjashtë të pasdites, dhe puna mbaronte më së shpejti në orën 11 të natës.
Protestat qytetare dhe studentore zhvilloheshin çdo ditë, por ishin krejtësisht të ndara, megjithëse kishte koordinim midis dy lëvizjeve. Çdo ditë në mesditë, studentët mblidheshin në Pllajë, ku përfaqësuesit e Protestës Studentore mbanin fjalime të shkurtra në takim, pas të cilave të ftuar të shquar, akademikë, shkrimtarë, profesorë, artistë do t’u drejtoheshin të mbledhurve, dhe më pas do të dilnin për një shëtitje nëpër rrugët e Beogradit. Itinerari ndryshoi, por shëtitja ishte e përditshme dhe u bë forma themelore e protestës. Protesta civile kishte itinerarin e vet, studentët kishin të vetën, secili vepronte për veten e tij, por qëllimi ishte i njëjtë dhe i përbashkët.

Në protesta u lexua një proklamatë studentore që përcaktonte qëndrimet e Protestës Studentore: „Ne studentët e Universitetit të Beogradit u ofrojmë mbështetje qytetarëve të Serbisë që kanë kërkuar mbrojtjen e të drejtave civile dhe kushtetuese për ditë të tëra. Shkelja e rëndë e ligjit dhe anulimi i rezultateve të zgjedhjeve është një sulm ndaj parimeve themelore të qeverisjes demokratike. Ne nuk zgjedhim midis qeverisë dhe opozitës, por midis sundimit të ligjit dhe regjimit njëpartiak. Çdo qeveri që nuk dëshiron të pranojë humbjen nuk e meriton mbështetjen tonë dhe ne e kundërshtojmë hapur atë.“
Protestat ishin masive, dhjetëra mijëra studentë morën pjesë në to, dhe në ditët e para policia nuk shkaktoi probleme, as nuk i pengoi studentët të ecnin. Për herë të parë, një kolonë prej njëzet mijë studentësh u ndalua më 27 nëntor në rrugën Kneza Milosha, pranë Ambasadës Kanadeze. Mendoj se policia mendoi se studentët po shkonin në Dedinje për të vizituar rezidencën e Slllobodan Millosheviqit, kështu që veproi si masë paraprake. Në disa raste, policia i pengoi studentët të arrinin në ndërtesën e Radios dhe Televizionit të Serbisë, megjithëse më shpesh studentët arritën të depërtonin. Në rastet e fundit, ata performuan shfaqje, të tilla si „Chasing the Dark“, kur ndriçuan RTS dhe ndërtesën Politika me mijëra llamba dhe fenerë të ndryshëm për të „shpërndarë errësirën e përhapur nga ato dy shtëpi lajmesh“.
Shëtitjet ishin të përditshme, por herë pas here organizoheshin marshime të gjata dhe të lodhshme në mes të dimrit. Kështu, studentët nga Novi Sadi, Subotica, Kragujevaci dhe Nishi organizuan marshime proteste ku ecën deri në Beograd, ku iu bashkuan protestës së kolegëve të tyre atje. Siç shkruan Gjordje Tomiq: „Një grup studentësh të Universitetit të Novi Sadit më 15 dhjetor 1996, ajo mbërriti në Beograd në këmbë dhe vazhdoi „shëtitjen“ e saj së bashku me kolegët e saj nga Beogradi. Disa ditë më vonë, më 19 dhjetor, një grup prej tridhjetë studentësh nga Kragujevaci u nisën në këmbë për në Beograd. „Marshimi i së Vërtetës“, rreth 125 kilometra i gjatë, ecën në mbështetje të kolegëve të tyre nga Beogradi dhe mbërritën në Beograd një ditë më vonë. Një vizitë e ngjashme pasoi nga kolegët nga Nishi, dhe studentët nga Subotica erdhën në Beograd me biçikleta.
Përveç shëtitjeve dhe marshimeve, shfaqjet janë bërë një formë tjetër dominuese e protestës studentore. Një kolonë prej 20,000 studentësh kaloi pranë Bashkisë, ku ndodhet selia e Komisionit Zgjedhor të Qytetit, dhe e mbuluan atë ndërtesë me një sasi të madhe tualetesh. Studentët bërtitën „Mjaft me mut“, „Bando e kuqe“, „Hajdutë“, „Av, av“; dhe fjalëkalime të tjera. Në ndërtesën e Gjykatës Supreme të Serbisë në rrugën Generala Zdanova, studentët lanë një tabelë të madhe „Kurtona për poltronët, kur futen fshehurazi që të mos kapen“. dhe hodhën prezervativë. Studentet u shpërndanë lule policëve që qëndronin pranë kordonëve, recituan poezi dhe u lexuan literaturë filozofike policëve.
Disa dhjetëra mijëra studentë bënë një rrjetë në Rrugën e Sunduesve Serbë, përmes së cilës kaloi një student me një tortë për presidentin, në një shfaqje të quajtur „Dita e Vullnetit të Mirë“. Më shumë se 30,000 studentë morën pjesë në ndërtimin e një muri me rreth njëqind tulla përpara Parlamentit, mbi të cilin shkruan „Ne nuk rrëzojmë, ne ndërtojmë“. Ndërtimi i murit, rreth 1.5 metra i lartë dhe rreth tre metra i gjatë, zgjati rreth një orë, sepse studentët nga fillimi i kolonës së madhe mbanin tullat sipas sistemit „dorë më dorë“. Kur tullat e para u vendosën në pllajën përpara Parlamentit, studentët kënduan këngën „Da nam viv“. Studentët vizituan gjithashtu agjencinë e gazetave Tanjug, ku hodhën mijëra gazeta të vjetra, sepse Tanjug transmeton lajme të ndyra rreth tyre. Kopje të gazetave të vjetra ishin varur në derën e Tanjugut me mesazhin: „Po i kërkojmë kompanisë së shërbimeve ta zhvendosë këtë nën mbeturina nga Dedinje në deponinë e qytetit“.

Beteja mes Erosit dhe Thanatosit
Siç mund ta shihni, protestat u dominuan nga një atmosferë karnavali, me shumë humor. Kësaj atmosfere i kontribuoi edhe zhurma e bërë nga protestuesit me fishkëllima, të cilat u bënë një nga simbolet e protestës, dhe më vonë nga goditja e tenxhereve gjatë transmetimit të Ditarit të Dytë. Gjithashtu, një grup bateristësh iu bashkuan protestës të udhëhequr nga Dragoljub Đuričić, dhe vetë protesta kishte një kolonë zanore të fuqishme, falë bollëkut të grupeve muzikore që ishin aktive, të njohura dhe të angazhuara në atë kohë.
Një grup grupesh muzikore u bashkuan dhe krijuan himnin e protestës „Glas“. Kënga u interpretua nga Gru, Del Arno Band, Peter Pan, Rose Poses, Robin Hood, Ja or Boo, Dead Ideas, Overdose, Beverly Hills, Family, Arms Against Kidnappers, Eva Braun, Block Out, Directors, Unbreakable, Psychopolis dhe pesë aktorë, përfshirë Rade Šerbedžija. Kënga u pranua shpejt nga studentët si e tyre, kështu që u bë kolona zanore për shëtitjet, veçanërisht refreni: „Ejani, le të shkojmë, të gjithë, të gjithë, le të shkojmë një shëtitje së bashku. „Ejani, ejani, le të sulmojmë të gjithë, të gjithë, le të ecim të gjithë nëpër qytet së bashku“.
Disa nga tekstet e këngëve pop dhe rock u bënë slogane që shpesh shkruheshin në banderola dhe distinktiva, si „Është koha për drejtësi, është koha për të vërtetën“ (Disiplina e shtyllës kurrizore) ose „Do të dal me guxim nga gropat“ (Darkwood dub). Përveç sloganit mbizotërues të protestës „Beogradi është bota“, në protesta u shfaqën mesazhe të shumta të zgjuara, të gjalla dhe të gëzueshme që dëshmuan jo vetëm për ndjenjën e humorit të të rinjve, por edhe për gëzimin e jetës që buronte prej tyre, pavarësisht errësirës, varfërisë dhe pashpresës në të cilën jetonin. Nuk ishte vetëm një luftë për rezultatet e zgjedhjeve, apo edhe një luftë kundër një regjimi kriminal, por një luftë e dëshirës për jetë kundër kultit të vdekjes, një betejë e erosit dhe tanatosit.
Le të përmendim vetëm disa nga ato slogane: „Slobo kthehu në liqenin Ness“, „Shkopi ka dalë nga parajsa „, „Nuk mendoj kështu, kështu që nuk e shikoj Radio-Televizionin Serbi“, „Kush burgos, burgoset“, „Slobo, do të të gjykojmë ty – studentë drejtësie“, „E vërteta ka filluar, asgjë nuk mund ta ndalojë më“, „Ivica në Marica“, „Studentët kundër makinës“ (ju tingëllon i njohur?), me një urdhër arresti për Sllobodan Milosheviqin u shkrua „I kuq apo gjallë“, „Serbia është një park nga epoka e JULËS“, „Ka diçka serbe në shtetin e Danimarkës“, „Po shikoni drejtpërdrejt kthimin e të shlyerve“, „Nuk do ta lëmë muzikën popullore të fitojë“, „Ato nuk mund të shërohen, por mund të parandalohen“, „Tuxhmani ka kancer dhe Sloba është student“. „Nuk kam flamur, por kam një glob“, „Reformoni tabelën e shumëzimit, ndoshta rezultatet do të jenë edhe më të mira“, „Unë votova, nuk votova, Sloba po ju shkruan“.
Studentët botuan gjithashtu një sërë botimesh periodike dhe joperiodike, disa prej të cilave ekzistonin edhe më parë, ndërsa të tjerat u krijuan gjatë protestës: „Protest Tribuna” (Fakulteti i Filozofisë), „Bum 97” (Fakulteti i Matematikës), „Znak” (Fakulteti i Filologjisë), „Cancelled” (Universiteti i Arteve), „Protestatio” (Fakulteti i Mjekësisë Veterinare), „Siphon” (Fakulteti i Shkencave Organizative – FON), „Defectological Alarm Clock” (Fakulteti i Defektologjisë), „Plato” (Fakulteti i Shkencave Politike – FPN), „Resistance” (Fakulteti i Elektroteknikës – ETF), „Protest Bulletin” (Fakulteti i Inxhinierisë së Ndërtimit – BK), „Petlja” (Fakulteti i Ndërtimtarisë), „Aeg-info” (Fakulteti i Arkitekturës), „Techno-morphosis” (Fakulteti i Teknologjisë dhe Metalurgjisë dhe Fakulteti i Inxhinierisë Mekanike), si dhe „Boo!!!” (buletini zyrtar i Protestës Studentore). Një tjetër risi revolucionare e Protestës Studentore ishte përdorimi pionier i internetit. Lidhur me këtë, Gjorgje Tomić shkruan: „Protesta Studentore e viteve 1996/97 ishte protesta e parë në Serbi që e përdori internetin si medium dhe si hapësirë për protestë. Që nga fillimi i protestës, interneti u përdor për informim, kryesisht të publikut ndërkombëtar. Në të njëjtën kohë, interneti, si një ‘hapësirë kibernetike’, nuk mund t’i përkiste askujt në tërësi, madje as Millosheviqit. Pushtimi simbolik i rrugëve u plotësua edhe me pushtimin e hapësirës së internetit.“
Përveç Beogradit, protesta masive studentore u zhvilluan edhe në qendra të tjera universitare, në Novi Sad, Kragujevc dhe Nish. Në Novi Sad, në protesta merrnin pjesë nga 10 deri në 15 mijë studentë, por për këtë pothuajse nuk mund të lexohej askund dhe as pamjet nga protestat nuk mund të shiheshin në televizion, për shkak të bllokadës mediatike. Pikërisht në këtë kontekst lindi gazeta „Studentski proglas” (Shpallja Studentore), e themeluar nga një grup studentësh, e cila botohej çdo ditë gjatë protestave, nga 4 janari deri më 6 mars 1997. Gazeta shpërndahej në një tirazh që varionte nga 1.000 deri në 3.000 kopje, në varësi të mundësive financiare, ndonëse kërkesa ishte gjithmonë më e madhe se oferta.

Kordoni kundër kordoneve
Meqenëse protestat nuk po shuheshin, represioni i regjimit po bëhej gjithnjë e më i ashpër, ashtu si edhe përpjekjet për t’iu kundërpërgjigjur qytetarëve dhe studentëve të revoltuar. Kështu, më 24 dhjetor, Millosheviqi organizoi një kundërmiting në sheshin e Terezive (Terazije), ku solli përkrahësit e tij dhe njerëz të ndryshëm të shantazhuar e të detyruar të merrnin pjesë, nga të gjitha anët e vendit. Si pasojë, shpërthyen përplasjet mes dy grupeve të demonstruesve. Predrag Starçeviq, përkrahës i opozitës, u vra, ndërsa Ivica Llazoviq u plagos rëndë pasi një përkrahës i Partisë Socialiste të Serbisë (SPS) qëlloi ndaj tij me armë zjarri. Në të dyja palët pati edhe dhjetëra të plagosur. Të nesërmen, u mblodhën rreth 40.000 studentë dhe u zhvillua një performancë simbolike për dekontaminimin e sheshit të Terezive. Në tubim foli edhe profesori i Fakultetit të Mjekësisë, Slobodan Marinković, i cili iu drejtua Millosheviqit me këto fjalë: „Ky ishte fjalimi yt i fundit në sheshet dhe rrugët e Beogradit. Fjalimin tënd të ardhshëm do ta mbash para Gjykatës së Hagës, ku do të japësh llogari për krimet e kryera ndaj popullit tënd.”
Disa ditë më vonë, policia filloi të pengonte marshimet duke vendosur kordone policore në qendër të qytetit. Studentët ndonjëherë arrinin t’i shmangnin ato, ndërsa kur kjo nuk ishte e mundur, marshonin në formë rrethi, me duart mbi kokë, sikur të ishin në një shëtitje në oborrin e burgut. Tubime të mëdha protestuese të studentëve dhe qytetarëve u mbajtën me rastin e Vitit të Ri dhe Vitit të Ri Ortodoks Serb. Ndërkohë, kordonet policore po e ngushtonin gjithnjë e më shumë hapësirën për marshim, ndaj studentët filluan të organizonin marshime rrethore. Në gjysmën e dytë të janarit, në rrugën Kolarčeva nisën protestat që vazhdonin pa ndërprerje, ditë e natë. Aty ishte vendosur një kordon policor që nuk lejonte marshimin. Studentët qëndronin vazhdimisht në rrugë, duke u ndërruar me njëri-tjetrin, por pa u larguar nga ai vend. Atyre iu bashkuan edhe gjyqtarë, taksistë, aktorë, avokatë, profesorë, mjekë dhe qytetarë të tjerë.
Në rrugën Kolarčeva u organizua një diskotekë me emrin „Kordoni Blu” (Plavi kordon), ku përmes sistemit të amplifikimit transmetoheshin vazhdimisht blloqe muzikore techno dhe rock. Aty u organizua edhe konkursi për zgjedhjen e Miss-it të Protestës Studentore, ndërsa studentët shënuan orën e njëqindtë të qëndrimit të pandërprerë përballë kordonit policor me fishekzjarre, flakadanë, bilbila dhe bori. Pas më shumë se shtatë ditësh të aksionit të pandërprerë „Kordoni kundër kordonit”, policia më në fund u tërhoq, ndërsa studentët, në shenjë triumfi, nisën një marshim dyorësh. Ndërkohë, në vende të tjera të qendrës së qytetit, policia po rrihte brutalisht demonstruesit e të dy protestave, si qytetarët, ashtu edhe studentët. Kulmi i represionit u arrit natën mes 2 dhe 3 shkurtit, kur policia rrethoi demonstruesit në Urën e Brankos (Brankov most) dhe rrahu këdo që i dilte përpara. Ata që nuk arritën t’i kapnin në urë, policët i ndoqën nëpër qytet, duke goditur këdo që u dilte përpara. Policia hyri edhe në Fakultetin e Filozofisë, duke shkelur rëndë autonominë universitare.
Në Qendrën për Ndihmë të Shpejtë Mjekësore të Protestës Studentore u pranuan rreth pesëdhjetë persona, kryesisht studentë. Tek të lënduarit u konstatuan dëmtime të shumta në kokë dhe fraktura të gjymtyrëve, humbje të vetëdijes, si dhe hematoma të shkaktuara nga goditjet me sende të forta në pothuajse të gjitha pjesët e trupit. Drejtuesi i Qendrës, primari dr. Sllobodan Ivanoviq, deklaroi atëherë: „As si njeri, as si mjek me përvojë shumëvjeçare, nuk kam parë dhe përjetuar kurrë diçka kaq brutale sa ajo që bëri policia sonte, duke rrahur dhjetëra e qindra qytetarë dhe studentë të pafajshëm.”

Raporti i Gonzalesit
I dërguari i posaçëm i OSBE-së, Felipe González, mbërriti në Serbi që më 20 dhjetor, ndërsa një javë më vonë publikoi raportin e tij, sipas të cilit Koalicioni „Së Bashku” kishte fituar në zgjedhjet lokale në 13 qytete të Serbisë dhe në nëntë komuna të Beogradit. Ai i kërkoi OSBE-së t’u drejtonte autoriteteve dhe forcave politike një „kërkesë urgjente” për të respektuar vullnetin e qytetarëve. Për këtë arsye, në fillim të janarit, studentët ndryshuan kërkesën e tyre të parë dhe kërkuan njohjen e rezultateve zgjedhore.
Presioni i brendshëm i protestave masive të përditshme dhe presioni i jashtëm i institucioneve ndërkombëtare më në fund dhanë rezultat. Më 4 shkurt, Millosheviqi i propozoi kryeministrit miratimin e Lex specialis, i cili u miratua më 11 shkurt. Protestat qytetare vazhduan edhe për disa ditë të tjera, pas së cilave situata filloi të kthehej në një lloj normaliteti, me formimin e institucioneve të pushtetit vendor. Studentët e vazhduan protestën deri në gjysmën e dytë të marsit, kur rektori dhe prorektori studentor paraqitën dorëheqjet, të cilat më pas u miratuan zyrtarisht.
Siç shkruante gazeta „Naša Borba”(Lufta Jonë) më 20 mars 1997:
„Duke e mbështjellë ndërtesën e Rektoratit me pëlhurë pikture, mbi të cilën shkruhej: ‘Vazhdon’ dhe ‘Rinovim’, me ndezjen e flakadanëve përpara ndërtesës së Presidencës dhe Kuvendit të Serbisë, me zhurmën shurdhuese të daulleve që impononin ‘ritmin e protestës’, si dhe me një marshim nëpër Beogradin e mbuluar nga shiu, disa mijëra studentë të Beogradit i dhanë mbrëmë lamtumirën protestave në rrugë, të cilat zgjatën plot 119 ditë.” Kështu përfundoi protesta më e gjatë studentore në historinë e vendit tonë deri në atë kohë.

Protestat studentore të viteve 1996/97 kontribuuan në një masë të madhe në marrjen e kontrollit mbi qytetet dhe komunat në Serbi, gjë që më vonë u bë gurthemeli i rrëzimit përfundimtar të regjimit të Slobodan Millosheviqit në vitin 2000. Gjenerata që e mbajti mbi supet e saj barrën e protestës u rrit në izolim të plotë nga bota, si pasojë e sanksioneve, në mjerim dhe varfëri të skajshme, në një shoqëri që po mbytej në krim, dëshpërim dhe pashpresë. Këta të rinj, në moshën vetëm rreth njëzetvjeçare, kishin kaluar përvoja të tmerrshme. Gjatë adoleshencës së tyre, vendi ku po rriteshin zhvilloi tre luftëra të përgjakshme agresore, krimi lulëzonte, ata përjetuan hiperinflacionin më të madh në histori, prindërit e tyre punonin për një pagë prej vetëm tre markash gjermane, ndërsa përpara tyre nuk kishte asgjë tjetër përveç errësirës dhe mungesës së çdo perspektive.
U rritën të shkëputur nga bota së cilës i përkisnin natyrshëm, prandaj, ndoshta, mbështetja që merrnin nga filozofët dhe intelektualët francezë, profesorët universitarë kanadezë, politikanët, apo nga grupet muzikore R.E.M. dhe Nirvana, kishte aq shumë rëndësi për ta. Ata dëshironin të ishin pjesë e botës demokratike. Pikërisht për këtë arsye, në protestat e tyre valëviteshin aq shumë flamuj të vendeve perëndimore, për çka propagandistët e asaj kohe i kritikonin dhe i etiketonin si tradhtarë, duke pretenduar se në protesta mund të mbahej vetëm flamuri serb. Është e lehtë sot të zhvlerësosh përpjekjet e brezave të mëparshëm, të thuash se nuk arritën ta transformonin shoqërinë, se 5 Tetori dështoi e të ngjashme.
Ndërsa të rinjtë dhe të rejat e asaj kohe kishin përballë një regjim gjakatar, i cili kishte vrarë dhjetëra mijëra njerëz, kishte organizuar luftëra dhe kishte kryer krime të panumërta, kishte shkatërruar Jugosllavinë, kishte zhvendosur miliona njerëz, kishte rrënuar qytete, kishte djegur fshatra dhe e kishte shkatërruar shoqërinë serbe deri në themelet e saj. Studentët u ngritën kundër së keqes më të madhe në historinë e Serbisë. Dhe ia dolën ta mposhtnin atë. Pa këtë fitore, nuk do të kishte as rrëzimin e Millosheviqit në vitin 2000, e as triumfin e madh studentor të sotëm. Kushdo që ishte pjesë e Protestës Studentore gjatë atij dimri të ashpër të viteve 1996/97, ka arsye të ndihet krenar, sepse mori pjesë në një nga ngjarjet më të ndritura të historisë sonë. Ishte një triumf i pastër i gëzimit të jetës dhe i shpirtit lozonjar rinor mbi një rend botëror të zymtë e të vrenjtur.
*Ky tekst i kushtohet mikut tim Sasha Qiriq, njërit prej udhëheqësve të Protestës Studentore, i cili mbeti besnik ndaj idealeve të rinisë sonë.
Përkthyer nga: Lenka Rabasović
Tomislav Marković (Autonomija/naslovna fotografija: printscreen/RTS)
Tekst je napisan uz podršku Pro Peace Beograd, u okviru projekta “Jedan dan u mesecu”


STUPS: Provetravanje