Kako se od crvenog univerziteta „Karl Marks“ (1968) stiže do crkvenog univerziteta „Sveti Sava“ (2026)? Vaskolikim nazadovanjem i zapuštanjem duha, eto kako.

Inkvizicija se vratila – studente na lomače. Šta je sledeće, crkveni vrtići? Crkvena policija? Crkvene „klinike“ već imamo, eno ga manastir Tumane, gde raznim pomadama, đinđuvama i molitvama popovi-nadrilekari „leče“ neplodnost, depresiju i kancer. Ostaje da se vidi kako će tačno ispasti ova nova nakaradna institucija – kao Univerzitet za narod i državu, ili kao Akademija crkvenih lidera? Kao Okađeni Megatrend možda? I sad, kreatori ove zaumne ideje, i predsednik i patrijarh, anticipirajući napade zdravog razuma, tvrdili su da je u pitanju ništa novo i nimalo sporno. Za njih, katoličkih i protestantskih univerziteta već ima tušta i tima, a sve rane univerzitete i onako je bila osnovala crkva.

Patrijarh Porfirije naveo je da „Univerzitet Sveti Sava ne predstavlja presedan“ i da su „počeci velikih evropskih univerziteta tesno povezani sa monaškim i katedralnim školama“, eksplicitno spomenuvši i prve univerzitete u Bolonji (osnovan 1088.), Parizu (1150.) i Oksfordu (1192.). A je li, boga ti? Zanimljivo je da se Srpska pravoslavna crkva ovde, kada joj je zgodno, direktno ugleda na inače mrsku Zapadnu Evropu i Rimokatoličku crkvu (uzgred, prvi univerzitet u Rusiji, po evropskom modelu, osnovan je 1755. u Moskvi). A upoređivati osnivanje „crkvenih“ univerziteta u Zapadnoj Evropi u 12. veku i osnivanje crkvenog univerziteta u Srbiji u 21. veku je isto kao i upoređivati – žirafu i stiropor. Nigde veze.

Međutim, popularna tvrdnja o crkvenom poreklu univerziteta jeste legitimna i treba je potvrditi ili opovrgnuti. Kako stoje stvari sa činjenicama? Dakle, kako su režimi Republike Srbije i Srpske pravoslavne crkve najavili planove za osnivanje crkveno-državnog univerziteta „Sveti Sava“, njegovi tvorci i branioci posežu za navodno poznatim istorijskim argumentom, a to je da su veliki srednjovekovni univerziteti Evrope i sami bili crkvene institucije, da ih je crkva osnovala, i da su crkvi bili potčinjeni. U pitanju je retorički zgodna tvrdnja. Ali, i tvrdnja koja je u svakom ozbiljnom istorijskom smislu – netačna.

Zapravo, u njoj postoji zrnce istine, i upravo to zrnce čini je zgodnom za izvrtanje i manipulaciju. Naime, tačno je da su prvi evropski univerziteti nastali u duboko hrišćanskom društvu, da je teologija zauzimala centralno mesto u njihovim kurikulumima, i da je crkva pružala veliki deo infrastrukture (zgrade, biblioteke, mreže učenjaka) unutar koje su se razvijali. I tu svaka veza odlučno prestaje. Priroda ovih univerziteta kao institucije, njihov odnos prema crkvenoj i državnoj vlasti, i njihov temeljni princip autonomije pre svega, toliko su različiti od onoga što se danas predlaže u Srbiji da poređenje jednostavno ne stoji.

I sama reč „universitas“ je u srednjovekovnom latinskom jednostavno značila udruženje, korporaciju, esnaf – isti izraz koji se koristio za trgovce, zanatlije ili bilo koje organizovano telo ljudi. A ovo je bio „universitas magistrorum et scholarium“, što znači „udruženje profesora i studenata“. Ne i popova. Ono što je razlikovalo te rane institucije bio je upravo njihov zasebni identitet kao korporativnih pravnih lica, odvojenih i od crkve, i od svetovne vlasti.

Univerzitet u Bolonji, prvi na planeti Zemlji, bio je korporacija kojom su upravljali jedino studenti (a Univerzitetom u Parizu, drugim na planeti, i studenti i profesori zajedno). Studenti, inače tada odrasli ljudi, angažovali su profesore, određivali nastavni plan i program, i mogli su da premeste čitavu instituciju ukoliko bi ih biskup ili grad nepravedno tretirali. To beše „cessatio“, akademski štrajk ili – studentska blokada. Još 1229. godine, profesori i studenti Pariza napustili su grad na dve godine kao odgovor na kraljevsku represiju (dakle, studentske blokade su čak 160 godina starije od Boja na Kosovu). Da je univerzitet bio „crkven“ on to ne bi mogao da učini – ne možete preseliti katedralu Notr Dam u npr. Lion.

Ključni pravni dokument ranih univerziteta bila je papska bula Parens Scientiarum iz 1231. Ali, funkcija te povelje nije bila da univerzitete potčini Rimu, već naprotiv, da univerzitete oslobodi biskupske (episkopske) kontrole. Papa Grgur IX tada nije stavljao univerzitet pod crkvenu vlast, već ga je štitio od pariskog biskupa, kao i od kralja, koji su pokušavali da ga kontrolišu. A naš patrijarh se vlastima šlihta. Velika ironija pozivanja na papski autoritet kao dokaz „crkvenog“ osnivanja univerziteta jeste u tome što su pape svoj autoritet prvenstveno koristile da garantuju univerzitetsku nezavisnost. Ova povelja izričito je potvrđivala pravo profesora da donose sopstvene statute, obustave predavanja, i kolektivno napuste grad ukoliko bi njihove privilegije bile narušene. Upravo je taj dokument definisao univerzitet kao samoupravno udruženje, a ne kao ogranak crkve.

A šta je crkva zapravo osnivala i kontrolisala? Katedralne škole, monaške škole i, kasnije, mreže „koledža“ koji su pružali smeštaj siromašnim studentima – i to jesu bile crkvene institucije potčinjene biskupima, bez nezavisnog pravnog statusa. One su takođe bile važne i dale su veliki doprinos intelektualnom životu srednjeg veka. Ali, to nisu bili univerziteti. Univerzitet nastaje upravo tamo gde se model katedralne škole pokazao nedovoljnim, tj. gde je potražnja za pravnim, medicinskim i teološkim obrazovanjem prevazišla ono što je mogla da pruži crkvena škola jednog biskupa.

Zatim, srednjovekovni univerziteti su pružali i važan intelektualni otpor crkvenom autoritetu u predmodernom svetu, te bili u mogućnosti da izučavaju i slobodno predaju sve najvažnije intelektualne struje svog doba. Profesori i studenti otvoreno su raspravljali o razlikama između religijski i logički otkrivene istine, primenjivali su dijalektičke i retoričke metode u interpretaciji klasičnih tekstova, kao i razmatranju prirodnih fenomena (npr. Aristotelovu biologiju). Ništa od toga ne bi bilo moguće da su univerziteti bili instrumenti crkve, a ne nezavisne korporacije sposobne da joj se suprotstave.

Planirani crkveni univerzitet „Sveti Sava“ je zajednički projekat srpske države i crkve, a upravo je takav aranžman ono što su srednjovekovne povelje nastojale da spreče. Primera univerziteta koje zajedno kontrolišu država i crkva je veoma malo, a najpoznatiji su univerziteti tokom Frankove fašističke diktature u Španiji, odnosno univerziteti u Iranu danas. Suprotno tome, klasični evropski univerziteti sa srednjovekovnim poreklom bili su mesta sukoba ili napetosti, i to između pape i lokalnog biskupa, između vlasti kralja i gradskih vlasti, te upravo između crkve i krune – što je sve konkurencija koja je otvarala prostor za autonomiju.

S druge strane, univerzitet koji zajednički osnivaju država i dominantna nacionalna crkva ne pokazuje takvu napetost – već jednog pokrovitelja ili patrona nesklonog autonomiji. Nijedan ozbiljan istoričar srednjovekovnog obrazovanja ovo ne bi prepoznao kao nastavak univerzitetske tradicije. To nešto je mnogo bliže katedralnoj školi, vrednoj instituciji religijskog obrazovanja, ali suštinski različitoj od univerziteta. Jedno je manastir, a nešto sasvim drugo nezavisno udruženje majstora i doktora.

Najraniji univerziteti bili su korporacije učenjaka koji su zahtevali pravo da slobodno misle, pa i blokiraju svoj rad, zaštićeni zakonom od mešanja i svetovne i crkvene vlasti. Pozivati se na njihovo nasleđe u prilog zajedničkoj državno-crkvenoj tvorevini ne znači poštovati tu tradiciju, već naprotiv – čitati je pogrešno. I to u službi agende koju osnivači Bolonje ili Pariza ne bi prepoznali kao svoju. Dakle, „Sveti Sava“ se ne ugleda zaista na Bolonju, Pariz ili Oksford – već na katoličkog diktatora Franka ili na iranske ajatolahe i mule. A stvarno pitanje zato nije da li novi srpski crkveni univerzitet ima istorijski uzor ili prethodnike, već da li je ono što se predlaže uopšte univerzitet. Biće da nije.

(Danas)