Në këtë ditë, njëzet vjet më parë, në njësinë e paraburgimit në Sheveningen vdiq Sllobodan Millosheviq. Ish-funksionari i lartë komunist, e më pas president i Serbisë dhe i Jugosllavisë së cunguar, sundimtari i padiskutueshëm i jetës dhe i vdekjes, vdiq i pa dënuar, para përfundimit të procesit që zhvillohej kundër tij në Tribunalin e Hagës. Millosheviqi nuk arriti të dënohej për krimet e panumërta që kishte kryer, në fakt, e gjithë sundimi i tij ishte një krim me përmasa të pabesueshme, gjigante.

Lista e veprave të rënda për të cilat prokuroria e akuzonte ishte e gjatë: gjenocid, bashkëfajësi në gjenocid, deportime, vrasje, përndjekje mbi baza politike, racore dhe fetare, zhvendosje e detyruar e popullsisë, shfarosje, shkaktim i qëllimshëm i vuajtjeve të mëdha, plaçkitje e pronës publike dhe private, sulme ndaj civilëve, trajtim mizor, shkatërrim i objekteve arsimore dhe fetare, dhe shumë të tjera. Nuk ka krim që Millosheviqi nuk e kreu gjatë viteve nëntëdhjetë, ai bëri gjithçka që ishte në fuqinë e tij për t’u bërë sundimtari më i keq dhe krimineli më i madh në historinë e Serbisë.

Aparatçik komunist gri

Fillimet e tij modeste nuk paralajmëronin katastrofën që do të pasonte. Ai përfundoi studimet për drejtësi, më pas u mor me çështje ekonomike; ishte drejtor i përgjithshëm i Tehnogas-it dhe më vonë drejtor i Beobanka-s. Në këto poste Millosheviqii u gjend si protezhé i Ivan Stambolliqit, i cili ishte mbështetja e tij kryesore në ndërtimin e karrierës. Në politikë hyri mjaft vonë për kushtet që mbizotëronin në socializëm, vetëm në dekadën e pestë të jetës, kur u bë anëtar i Presidiumit të Komitetit Qendror të Lidhjes së Komunistëve të Serbisë. Më pas filloi ngritja e tij: në vitin 1984 u zgjodh kryetar i Komitetit të Qytetit të Lidhjes së Komunistëve të Beogradit, ndërsa dy vjet më vonë u bë kryetar i Lidhjes së Komunistëve të Serbisë.

Ai mbahet mend si një aparatçik komunist gri, i cili nuk dallohej në asgjë nga masa e karrieristëve të ngjashëm me të. Në kohën kur Millosheviqi kryesonte partinë në Beograd, kryetar i bashkisë së kryeqytetit ishte Bogdan Bogdanoviqi. Më vonë, Bogdanoviqi e kujtonte Millosheviqin nga ajo periudhë, në kohën kur tashmë ishte në konflikt të hapur me regjimin e ri: “I kisha krijuar përshtypjen se ishte një njeri modest, që nga një botë bankare kishte kaluar në politikë. Fliste me disa fraza të përgjithshme; të gjithë flisnin me disa fraza të përgjithshme. Ishte mjaft i dëgjueshëm dhe servil ndaj Stambolliqit, madje edhe ndaj meje ishte shumë i mirë.”

Shndërrimi i Millosheviqit nga një burokrat partie në një udhëheqës popullor me ambicie diktatoriale filloi në pranverën e vitit 1987, më saktësisht më 24 prill. Disa ditë më parë, Stambolliqi (në atë kohë president i Serbisë) e kishte dërguar Millosheviqin në Kosovë, si dorën e tij të djathtë, për të zgjidhur situatën dhe për të qetësuar konfliktet ndëretnike midis serbëve të Kosovës dhe shqiptarëve. Millosheviqi mbërriti në Fushë Kosovë së bashku me Azem Vllasin, shefin partiak të Kosovës, për të folur para një shkolle fillore, përpara disa mijëra serbëve të mbledhur.

“Askush nuk guxon t’ju rrahë”

Aktivistët lokalë i kërkuan Millosheviqit të vinte përsëri për të dëgjuar ankesat e tyre. Ai u shfaq më 24 prill; e prisnin disa mijëra serbë përpara Shtëpisë së Kulturës. Me vështirësi arriti të hynte në sallë, policia pothuajse e futi brenda. Serbët ankoheshin se shqiptarët po i keqtrajtonin, ndërsa jashtë demonstruesit gjuanin me gurë policinë, e përbërë kryesisht nga shqiptarë; policia u kundërpërgjigj me shkopinj gome. Millosheviqi u detyrua të dilte nga Shtëpia e Kulturës, u përzie me turmën, ndjeu për herë të parë atë forcë dhe pushtet, dhe shqiptoi fjalinë e famshme me të cilën filloi rrëshqitja jonë kolektive drejt humnerës: “Askush nuk guxon t’ju rrahë.”

Më vonë u kuptua se nuk ishte një ngjarje spontane, por një shfaqje mirë e režisuar, ku spikati veçanërisht Mirosllav Sholleviqi. Ky aktivist i Revolucionit Antiburokratik e përkufizoi bukur atë që ndodhi atë ditë për Millosheviqin dhe Serbinë: “Me këtë fjali, ai u kurorëzua si perandor.” Të njëjtën mbrëmje, Radio-Televizioni i Beogradit nisi krijimin e mitit mbi Millosheviqin, tribun i popullit, udhëheqës i madh kombëtar, i cili u pozicionua në anën e popullit serb në Kosovë, nën regjinë e Dushan Miteviqit.

Siç tha Bogdan Bogdanoviqi: “Transformimi i tij çuditshëm filloi atje në Fushë Kosovë, kur ndjeu turmën. Atje ndodhi ajo që psikologët e quajnë metanoia, ndryshimi i personalitetit. Papritmas doli dikush tjetër. Ky tani nuk është aspak ai njeri që unë njihja. Ose atëherë ai fshihej aq mjeshtërisht.” Në atë aparatçik partiak dukshëm modest, dukeshin ambicie shumë më të mëdha, dhe tani ishte koha t’i shfaqë dhe të përpiqej t’i realizonte. U duk se Millosheviqi ishte jashtëzakonisht i talentuar për intrigat e oborrit, për komplotet dhe për përgatitjen e grushtit partiak. Disa muaj më vonë, në shtator 1987, në të famshmen Mbledhje e Tetë, fraksioni i komunistëve dogmatikë të Millosheviqit shkarkoi Dragisha Pavlloviqin, i cili përfaqësonte fraksionin më të moderuar dhe liberal të mbledhur rreth Stambolliqit. Vetë Stambolliqi u shkarkua nga detyra në dhjetor të atij viti.

Esheloni i dytë i partisë

Atëherë Millosheviqi mori pushtetin dhe nuk e lëshoi deri më 5 tetor 2000. Që nga ajo kohë, ai kishte një vetëm një imperativ: të sundonte, të griste sa më shumë pushtet dhe forcë, të sundonte mbi sa më shumë shpirtra, të sundonte vetëm, pa marrëveshje me të tjerët, pa negociata, dialog, biseda apo kompromis. Dhe të gjitha mjetet që mund t’i ndihmonin në këtë ishin të mirëpritura.

Millosheviqi shkarkoi redaktorët e mediave dhe në vend të tyre vendosi njerëzit e tij, dhe të njëjtën gjë bëri edhe në të gjitha organizatat shoqërore dhe shtetërore, në thellësi, përmes një procesi që atëherë quhej “diferencim”. Vetë termi, e aq më pak zbatimi i tij, nuk lajmëronin diçka të mirë, por lidhnin me ndarjen e misrit nga thjerrëza, me ndarjen në të aftë dhe të paaftë, në besnikë dhe tradhtarë, gjë që vitet e ardhshme do të bëhej parimi dominues për të parë botën.

Udhëheqësi i ri, gjatë marrjes së pushtetit absolut, mbështetej kryesisht te esheloni i dytë i partisë – te të paaftit, por ambiciozë; te ata pa dhunti, por të pamëshirshëm; te ata që me mençurinë dhe punën e tyre nuk do të arrinin larg dhe pikërisht për këtë ishin të gatshëm t’i ndiqnin udhëheqësin e tyre pa rezerva, duke e ditur se vetëm ai mund t’u siguronte gjithçka për të cilën ëndërronin. Kadrot si Borisav Jovići, Radosh Smilkoviqi, Radoman Bozhoviqi, Dragutin Zellenoviqi, Dushan Miteviqi, Zoran Sokolloviqi, Zhelko Simiqi, Gorica Gajeviqi dhe mijëra të tjerë si ata, kryesisht të harruar sot, në Millosheviq panë një shans për të kënaqur apetitet e tyre për poste, para dhe pushtet.

Fitim i pushtetit dhe fuqisë

Në vitin 1986, ndërsa ende luante rolin e një komunist të sjellshëm, Millosheviqi kritikoi Memorandumin e SANU-së si shprehje të nacionalizmit serb. Pasi mori shkopin e pushtetit, ai pranoi agjendën nacionaliste të akademikëve, shkrimtarëve, udhëheqësve fetarë dhe intelektualëve serbë si një armë të fuqishme për homogenizimin e popullit serb, si një bazë ideologjike për mbledhjen rreth një udhëheqësi që do t’i shpëtonte serbët nga popujt fqinj që, sipas pretendimeve, i kërcënonin. Një qendër intelektualësh, të cilës udhëhiqej nga Dobrica Qosiqi, kishte punuar prej kohësh për krijimin e një baze ideologjike për shkatërrimin e Jugosllavisë. Tani, në krye të Serbisë, në pozita të pushtetit politik, gjendej më në fund dikush që mund ta zbatonte këtë ideologji në praktikë, me të gjitha pasojat e saj të përgjakshme dhe shkatërruese. Ideologjia e Serbisë së Madhe e elitës intelektuale shërbeu Millosheviqit si thikë për therjen e Jugosllavisë.

Sapo konsolidoi pushtetin në Serbi, Millosheviqi nisi më tej, për të fituar sa më shumë pushtet brenda federatës. Ai organizoi një seri mitingjesh dhe tubimesh popullore, duke krijuar një atmosferë populizmi, histerie, agresioni dhe psihoze masive. Mitingjet më të mëdha u mbajtën në Ushqe të Beogradit dhe në Gazimestan, në Kosovë, por kishte tubime të mëdha e të vogla në të gjithë Serbinë; organizimi i mitingjeve u bë një profesion. Ashtuquajtura Revolucioni Antiburokratik, “zgjimi i popullit”, “ngjarjet e popullit”, siç i quanin të gjithë intelektualët e regjimit proceset populiste të asaj kohe, kishin për qëllim rritjen e pushtetit të Millosheviqit. Udhëheqësi dëshironte të siguronte shumicën e votave në federatë, për të sunduar jo vetëm Serbinë, por të gjithë Jugosllavinë.

Për këtë qëllim, së pari u rrëzua udhëheqja e Vojvodinës gjatë “Revolucionit të Jogurtit” në vitin 1988, vitin e ardhshëm u krye manipulimi në Mal të Zi, ndërsa Kosova u mor nën kontroll në vitin 1989, me ndihmën e disa tankeve dhe me vrasjen e demonstruesve që kundërshtonin heqjen e autonomisë së Kosovës. Të gjitha nën sloganin popullor: “Oj, Serbi nga tri pjesë, do të bëhesh përsëri e plotë. Kështu, regjimi i Millosheviqit siguroi katër vota nga gjithsej tetë në federatën jugosllave.

Grusht shteti

Siç shkruan Vuk Perishiqi në eseun e tij “Demi i nacionalizmit”: “Kur në janar 1989 Millosheviqi kreu një grusht shteti në Mal të Zi, pra kur kaloi kufijtë e oborrit të tij dhe preku institucionin e republikës – një nga institucionet themelore dhe të shenjta të rendit kushtetues – dhe kur as në një rast kaq drastik, që kujtonte Anschluss-in, askush nuk ndërmori praktikisht asgjë, rendi politik jugosllav u shemb. Procesi i shpërbërjes u përfundua me miratimin e Kushtetutës së Serbisë në vjeshtën e vitit 1990, e cila ishte në kundërshtim me Kushtetutën federale. Ngjarjet që pasuan më vonë nuk ishin më pasojë e ekzistencës, por e mos-ekzistencës së shtetit jugosllav.”

Kushtetuta e përmendur vendosi Serbinë mbi shtetin federal, duke e bërë Serbinë në fakt të parën që shkëputej nga RSFJ-ja, dhe kështu filloi shpërbërja e Jugosllavisë. Në nenin 135 të Kushtetutës, Serbia e përjashtoi veten nga rendi ligjor i Jugosllavisë, duke deklaruar se do të respektonte ligjet e shtetit federal vetëm kur të gjykonte se i shërbente interesit të saj, pra – kur i vinte për shtat. Përveç kësaj, Serbia vendosi dogana mbi mallrat nga republikat e tjera jugosllave, mori përsipër sigurimin e mbrojtjes kombëtare dhe të sigurisë shtetërore, si dhe rregullimin e marrëdhënieve ndërkombëtare me shtetet e tjera në botë.

Demontimi i partisë dhe marrja e kontrollit mbi JNA-në

Mungonin vetëm disa hapa deri te marrja e pushtetit absolut. Hapi i parë ishte demontimi i Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë, gjë që u realizua në fillim të vitit 1990, në Kongresin e fundit të 14-të të LKJ-së. Për këtë, Vuk Perishiqi në të njëjtin tekst shkruan: “Delegatët sllovenë propozuan një rezolutë për heqjen e dënimit me vdekje dhe ndalimin e torturës, për të cilën një grup delegatësh nga Serbia, mes tyre edhe presidenti i SANU-së, Dushan Kanazir, reaguan me të qeshura dhe përçmim, dhe votuan kundër. Kjo paralajmërim i hapur për torturë dhe vdekje është ndoshta skena më e frikshme që është shfaqur deri atëherë në skenën e nacionalizmit serb. Ajo do të tejkalohet vetëm nga një çetnik në uniformë të JNA-së, që me një flamur të zi kacavirret i dehur përmes Vukovarit të shkatërruar.”

Kështu Millosheviqi përgatiti hapin e dytë – marrjen e komandës mbi Ushtrinë Popullore Jugosllave (JNA), e cila ndodhej nën komandën e Presidencës së RSFJ-së. Millosheviqi tashmë kishte katër vota nga tetë në Presidencë, kështu që i mbetej vetëm të përjashtonte Slloveninë nga RSFJ-ja dhe të siguronte shumicën. Në Kongresin e XIV u fillua ky proces; Sllovenia shpalli zgjedhjet dhe miratoi pavarësinë në dhjetor 1990. JNA, nën kontroll absolut të Millosheviqit, gradualisht po transformohej në ushtrinë serbe, megjithatë ruante emrin e vjetër për kamuflazh. Për më tepër, komandimi mbi JNA nuk zhvillohej fare brenda Presidencës; ushtrinë e komandonte një “grup i gjashtëshes” joformal, i përbërë, përveç Millosheviqit, nga Borisav Joviqi dhe Velko Kadijeviqi, si dhe Bllagoje Axhiqi, Branko Kostiqi dhe Momir Bullatoviqi.

Përgatitjet për luftërat

Edhe para se Sllovenia të largohej nga RSFJ-ja, Millosheviqi kishte kontroll mbi ushtrinë; tani thjesht e formalizoi atë. Përgatitjet për luftë ishin në kulmin e tyre, dhe kjo para se ndonjë republikë të largohej nga federata, përveç Serbisë. Për këtë kanë shkruar në kujtimet e tyre bashkëpunëtorët më të ngushtë të Millosheviqit në shkatërrimin e Jugosllavisë. Për shembull, Borisav Joviqi në shënimin e tij të ditarit më 26 mars 1990 shkruan se si kishin planifikuar luftën në Bosnje dhe ndarjen e kësaj republike: “Mbledhja e koordinimit – në RS Serbi. Marrin pjesë të gjithë funksionarët kryesorë. Qëllimi ynë është të shmangim gjakderdhjen, të vendosim një kufi brenda të cilit nuk do të luftohet. Jashtë këtij kufiri nuk mund të shmanget, sepse Bosnja dhe Hercegovina nuk do të mund të mbijetojë si shtet, dhe beteja për territore pa gjak është e vështirë të imagjinohet.”

Joviqi në ditarin e tij shkruan në mënyrë të detajuar për përgatitjet për luftërat dhe për planet që kishte bërë regjimi i Millosheviqi. Aty flitet hollësisht për “përgatitjen e ushtrisë për luftë”, për faktin se “lufta duhet të jetë ofensive dhe me intensitet të lartë”, për nevojën e “përputhshmërisë së politikës dhe propagandës, veçanërisht ndaj atyre që shkojnë në luftë”, për diskutimin nëse “qëllimi ynë” (i Gjashtëshes) është të mbrojmë me ushtri kufijtë e rinj të popujve që duan të qëndrojnë në Jugosllavi, apo të rrëzojmë pushtetin kroat, për “nevojën për mobilizim”, për faktin se “akoma ka shumë kroatë në ushtri”, për nevojën që “Serbia dhe Mali i Zi të shpallin ushtrinë të tyre”, për domosdoshmërinë që “të forcohen vijat e arritura” dhe “të plotësohen njësitë me vullnetarë”, si dhe që “njësitë e kryengritësve serbë të rregullohen dhe pozicionet të forcohen për mbrojtjen e vijave të arritura”, etj.

Sasi e papërfytyrueshme e së keqes

Më pas, regjimi i Millosheviqit nisi zbatimin e planit në praktikë. Pas një lufte të shkurtër në Slloveni, pasoi agresioni ndaj Kroacisë, pastaj ndaj Bosnje dhe Hercegovinës, lufta në Kosovë dhe bombardimet e NATO-s. U krye një sasi e tmerrshme dhe e papërfytyrueshme e së keqes. Dhe nuk mund të ishte ndryshe, sepse krimet janë pasojë e pashmangshme e ideologjisë nacionaliste që Millosheviqi pranoi dhe legjitimojë si pikëpamje zyrtare mbi botën.

Sulmi ndaj Dubrovnikut, Vukovari i shkatërruar, rrethimi shumëvjeçar e Sarajeves, shiriti të bardhë në Prijedor, kampet pranë qytetit, Omarska, Keraterm, Trnopolje, pastrime etnike në Podrinje, Arkanovci që vrisnin çdo gjë para tyre në Bijeljina dhe Zvornik, shkatërrimi i mbi 600 xhamive në Bosnje, snajperimi, granatimi, përdhunime masive në hotelin Vilina Vlas nën komandën e Millan Llukiqit, rrëmbime pasagjerësh nga treni në Shtrpci, rrëmbime në Sjeverin, Shkorpionët që talleshin me djemtë në Potoçar para se t’i qëllonin, gjenocidi në Srebrenicë, Manjaça, rrethimi i Bihaqit, sulmi ndaj Kozaracit, masakra në shkëmbinjtë e Koriçanit, vrasje në Banjallukë, varrosje në varreza masive, zhvarrosje e trupave dhe varrosje në varreza sekondare dhe terciare për të fshehur gjurmët, masakra në Raçak, masakra në Podujevë, masakra në Suhareke, trupat në frigoriferë, topa fëmijësh të gjetur në varrezën masive në Batajnicë, operacioni Potkovica, masakra në Drenicë, “kërcënime të fundjavës” nga çetnikët, plaçkitje masive të pajisjeve të bardha, dhe detyrimi i të shpërngulurve jo-serbë që të heqin dorë nga pronat e tyre…

Lista nuk është e plotë; këto janë vetëm disa nga krimet kryesore të “tentakullit vrasës” në krye të të cilit qëndronte Sllobodan Millosheviqi, si mishërim i së keqes. Për të paraprafruar poetin Miodrag Stanisavleviqi, ai e ktheu të gjithë vendin në kopshtin e tij personal të vdekjes. Asgjë nga kjo nuk do të kishte qenë e mundur nëse Millosheviqi nuk do të gëzonte mbështetjen masive të zgjedhësve, të paktën në vitet e para të sundimit të tij. Në zgjedhjet e vitit 1990, Millosheviqi mori afërsisht 3,3 milionë vota, dhe dy vjet më vonë, ndërsa po udhëhiqte dy luftëra dhe po shkatërronte Kroacinë dhe Bosnje e Hercegovinën – ai fitoi mbi 2,5 milionë vota.

Kur doli në skenë, u prit si mesi, si Karagjorgje i ri, shpëtues i Serbisë dhe shlyes i serbizmit; ai adhurua pothuajse si një qenie hyjnore. Duhej të kalonin vite që të paktën disa nga votuesit e tij të zgjoheshin, por shumicës nuk iu arrit kurrë. Edhe në vitin 2000, pas luftërave, krimeve, varfërisë, mjerimit, shkatërrimit total të shoqërisë dhe rrënimit të të gjitha vlerave – kryesori i së keqes mori mbi 1,8 milionë vota. Dhe pothuajse askush nga ata votues, pa të cilët nuk do të ishte e mundur vrasja dhe dëbimi masiv, përveç shkatërrimit të vetvetes së vendit – nuk ndihej përgjegjës për asgjë.

Djalli i pashuar

Ai shkatërroi RSFJ-në, izoloi Serbinë nga bota, shkaktoi vdekjen e dhjetëra mijëra njerëzve dhe zhvendosjen e miliona të tjerëve, kriminalizoi gjithçka rreth vetes, e kthyi vendin e tij në një shesh turpi, shkatërroi dhe shpartalloi çdo gjë që ishte e mirë, e bukur dhe fisnike. Vritej jashtë Serbisë, por edhe brenda saj, duke u përballur me gazetarët dhe kundërshtarët politikë; vrau madje edhe mentorin e tij të dikurshëm, Ivan Stambolliqi. Ai kontaminoi miliona mendje me propagandë helmuese, trillime nacionaliste dhe iluzione, infektoi shpirtin me urrejtje dhe na la një trashëgimi me të cilën ende sot nuk mund të përballemi.

Ai humbi zgjedhjet në vitin 2000, dhe as këtë nuk donte ta pranonte; u rrëzua me mundim nga pushteti, për t’u dorëzuar vitin tjetër tribunaleve të Hagës. Vdiq para shpalljes së aktgjykimit, por faji i tij u provua; vendi i shkatërruar dhe varrezat e panumërta, fatet e shkatërruara dhe brezat e dëmtuar janë dhe sot testament i përhershëm i tij.

Njëzet vjet pas vdekjes së Millosheviqit në pushtet në Serbi janë bashkëpunëtorët dhe simpatizantët e tij, pjesëmarrës në ndërmarrjen kriminale të përbashkët, së bashku me shumë bij të frymëzuar nga milloshevizmi, të cilët kanë rritur ndërkohë. Gënjeshtrat dhe falsifikimet e propagandës së tij të luftës sot shfaqen si e vetmja e vërtetë për të kaluarën. Nuk ka pasur një prishje radikale me Millosheviqin dhe gjithçka që ai përfaqësonte, prandaj kemi një kontinuitet të ideologjisë dhe politikës së tij. Trillat e Serbisë së Madhe, mosdorëzimi i Kosovës, djathtizmi, nacionalizmi, populizmi, izolimi nga bota, autoviktimizimi, antiperëndimizmi, përçmimi i demokracisë, nënvlerësimi i të drejtave dhe lirisë së njeriut, stereotipet për fqinjët, pamja e shtrembëruar e tmerrësive të viteve ’90, mohim i krimeve dhe gjenocidit, autoritarizmi dhe prirja për dorë të fortë – të gjitha janë përbërës helmuese nga kuzhina e Millosheviqit që dominojnë hapësirën publike. Millosheviqi është i vdekur, por trashëgimia e tij është e gjallë dhe e fortë. Ndërsa eshtrat e Millosheviqit kalben nën linden e Pozharevacit, djalli i tij i pashuar ende enden në Serbi.

Përkthyer nga: Lenka Rabasović

Tomislav Marković (Autonomija/naslovna fotografija: karikatura/STUPS)

Tekst je napisan uz podršku Pro Peace Beograd, u okviru projekta “Jedan dan u mesecu”