Kad ruska Vanjska obavještajna služba (SVR) izađe pred javnost da “tumači” crkvene kanone, autokefalije i vjerske granice, to više nije vijest iz rubrike religija. To je vijest iz rubrike imperija. Jer Crkva kojoj špijuni pišu saopštenja prestaje biti Crkva (ako je to ikad i bila) i postaje – obavještajni odjel (što je oduvijek i bila). Ministarstvo za duhovnu disciplinu. A upravo to je, bez ikakvog tamjan – parfema, rekao za Rusku crkvu mitropolit halkidonski Emanuil u intervjuu za grčki Kathimerini: “To nije Crkva. To je propagandna mašinerija.”

I tu se priča mogla završiti. Ali nije – jer je propaganda neumorna, a imperija ne trpi istinu.

Kad nema krivca, optuži Britance

Pogledajmo, dakle, repertoar tog “svetog” ruskog nastupa: Vaseljenski patrijarh Vartolomej je, prema SVR-u, “antihrist u mantiji”, agent Zapada, britanskih službi, “neonacista”, lokalnih nacionalista i ko zna koga još. Sve to navodno da bi se oteli Baltik, Ukrajina i – gle drskosti – Crna Gora iz moskovskog duhovnog zagrljaja.

Ako vam ovo zvuči kao loš triler iz kasne faze Hladnog rata, u pravu ste. Samo što se ovdje ne puca olovnim, nego “svetim” mecima.

Kad se kanoni pišu u sjedištu špijunaže

Emanuil je uradio nešto rijetko: nije odgovarao teološkim frazama, nego preciznom dijagnozom. Kad “blagodat Svetog Duha ustupi mjesto špijunaži”, kaže on, eklisiologija se zamjenjuje geopolitičkom svrsishodnošću. Drugim riječima: kad ponestane Jevanđelja, uskače služba. A služba, znamo, ima jedan refleks – sve što nije pod kontrolom, proglašava se zavjerom Zapada.

Zato Amerikanci u toj priči mogu preko noći biti zamijenjeni Britancima. Propaganda se prilagođava potrebi, ne istini. Ne biva da se kačiš sa Trampom, ali sa ostalima možeš. Teologija je fleksibilna samo dok služi cilju; kad više ne služi, zamijeni se teorijom zavjere.

I tu dolazimo do srži: Moskva ovdje ne brani vjeru. Moskva brani sferu svog uticaja.

Prije nego što krenu optužbe – šta je zapravo Crnogorska pravoslavna crkva

Da bi sve imalo smisla, treba izgovoriti ono što “osovina Porfirije – Kiril” pokušava zamagliti: crnogorsko crkveno pitanje nije nastalo juče, niti je proizvod jedne kampanje, niti je hir “lokalnih crnogorskih nacionalista”. Ono ima istorijski, pravni i crkveno-organizacijski kontinuitet koji nije lako izbrisati – zato ga i žele prekriti bukom i šumom laži.

Francuski diplomata Anri Delari (Henri Delarue), sekretar knjaza Danila i čovjek koji je iznutra gledao državu i crkvu na Cetinju (1856–1859), u knjizi Le Montenegro (Pariz, 1862) zapisuje da je od 1769. “Crnogorska crkva stvarno postala autonomna i autokefalna i sve do tada ne zavisi ni od jedne pravoslavne crkve”.

To nije Facebook status. To nije TikTok skaska. To je svjedočenje iz 19. vijeka, iz pera čovjeka koji nije imao nikakav interes da “izmišlja” autokefaliju malene planinske zemlje na jugu Jadrana.

Dalje: Ustav Knjaževine Crne Gore (1905) u članu 40 eksplicitno kaže: “Crnogorska je crkva autokefalna…”.

Dakle, autokefalija nije bila samo “osjećaj naroda”, “mitsko nešto“ nego i normirana u najvišem pravnom aktu države.

Usto, i crkvena unutrašnja regulativa (npr. ustavni okvir Svetog sinoda) u istom periodu funkcioniše u logici autokefalne crkve – ne kao beogradske filijale, nego kao domaće institucije.

I onda dolazimo do figure koja je ključna za one koji danas vole glumiti da je “sve to izmišljeno”: mitropolit Mitrofan Ban, posljednji poglavar Crnogorske crkve u doba nezavisne Knjaževine/Kraljevine, kanonski rukopoložen u Rusiji 1885. godine, uz prisustvo vrha Ruske crkve i cara. U pismu Vaseljenskom patrijarhu Joakimu IV Mitrofan govori o “svetoj katedri Mitropolije Autokefalne Crkve u Knjaževstvu Crnogorskom”.

Znači: u trenutku kad današnji propagandisti viču “nikad nije postojala crnogorska crkva”, tadašnji crkveni vrh pravoslavnog svijeta – i Rusija i Carigrad – razgovara s Crnom Gorom i priznaje njenu autokefalnom vjerskom organizacijom. Pa se možemo zapitata, je l’ to Moskva lagala tada ili danas?

A onda dolazi i papir koji se uporno preskače: odluka Vaseljenske patrijaršije iz 1920. godine o ujedinjenju crkvenih oblasti u novoj državi, gdje se izričito pominju autokefalne crkve, među njima i Crnogorska.

I zatim tomos iz 1922. (Meletije IV), koji se u raznim interpretacijama navodi kao dokument u kojem se konstatuje prethodna autokefalnost crnogorske crkvene strukture u kontekstu tadašnjeg ujedinjenja.

Može se voditi spor oko interpretacija, procesa, semantike, kanonske korektnosti i političkog okvira tog vremena – ali je laž da nema dokumenata. Dokumenti postoje. Upravo zato ih guše bukom rusko-sovjetskog SVR-a.

I na kraju, savremeni momenat: Crnogorska pravoslavna crkva je obnovljena 1993. godine i od tada djeluje kao crkvena zajednica s kontinuitetom ideje i identiteta.

E sad, kad se ovo složi, napad Moskve i Beograda dobija jasnu konturu: nije problem što Crna Gora “izmišlja crkvu”, nego što istorija uporno odbija da bude izbrisana i što je crnogorska crkva “izmišljena“ prije više od dva vijeka.

“Ukrajina Balkana”: Lapsus koji odaje plan

U grčkim analizama koje prenose crnogorski mediji pojavljuje se formulacija da Patrijaršija Srbije Crnu Goru vidi kao “Ukrajinu Balkana”. To nije lapsus. To je mapa. To je ratni plan puta.

U Ukrajini je Vaseljenska patrijaršija 2019. dodijelila tomos autokefalije. Moskva je odgovorila prekidom opštenja, a zatim i nečim mnogo gorim: pretvorila je crkveni spor u anticivilizacijski rat. Kad je 2022. krenula invazija, patrijarh Kiril je rat opisivao kao “borbu protiv zla”, kao metafizički obračun, kao – da ne okolišamo – sveti rat.

I sad isti obrazac treba da se preslika na Jadran. Da svaka rasprava o crkvenoj autonomiji postane pitanje bezbjednosti? Da svaka crkvena sloboda bude tretirana kao subverzija? Da se vjernici pretvore u pješadiju narativa?

Zašto je Crna Gora posebno važna?

Grčki Eleftheros Typos jasno piše: “Za Rusiju je slučaj Crne Gore posebno važan”. Zašto? Zato što bi autokefalija Crkve u Crnoj Gori otvorila vrata novim autokefalijama, po uzoru na Ukrajinu. Prevedeno: Crna Gora je domino-pločica. Ako ta pločica padne, pada mit o vječnom ruskom vlasništvu nad “slovenskim pravoslavljem”.

Zato se SVR ne bavi liturgijom, nego “udarcima” “operacijama”, “saveznicima” i “agentima”. To nije crkveni jezik. To je jezik državnog obavještajnog aparata koji je obukao mantiju.

Porfirije i Kiril: Simfonija vlasti, duet bez disonance

U tom paketu neizostavna je i srpsko-ruska osovina Porfirije -Kiril. Prošlog proljeća patrijarh srpski Porfirije bio je u Moskvi, razgovarao i sa Kirilom i sa Putinom. Poruke su bile jasne: zajednički put, zajednička vizija, zajedničko razumijevanje “istorijskih okolnosti”.

Kad Crkva Srbije tvrdi da je “bila, jeste i ostaje” jedina jurisdikcija u Crnoj Gori – bez ozbiljnog sinodalnog i istorijskog obrazloženja – to nije kanonski stav. To je teritorijalna izjava srpskog sveta. A teritorija je, u ovoj priči, svetinja veća od Jevanđelja.

Crna Gora koja obnavlja svoju crkvu i zatraži autokefalnost govori jednu opasnu rečenicu: ne treba nam srpski tutor. Za Beograd i Moskvu to je neprihvatljivo. Jer ko izgubi crkvu, gubi simboličku kontrolu nad identitetom.

Sektaški mehanizam: Ko nije s nama, taj je antihrist

Bugarske teološke analize s pravom primjećuju: SVR nema nikakvu kompetenciju u kanonskom pravu, ali preuzima ulogu “čuvara pravovjerja”. Jezik “antihrista”, “lažnih proroka” i “neonacista” nije pravoslavni jezik. To je sektaški pamfletizam.

Mehanizam je jednostavan:

stvori se imaginarni neprijatelj (zvuči poznato),

publika se homogenizuje strahom,

nijanse se brišu,

svaka sloboda postaje izdaja.

Tako se proizvodi “vjernik” koji ne pita, nego se svrstava i to u rovove.

Etnofiletizam: Ironija bez stida

Apsurd kulminira kad oni koji su decenijama gurali pravoslavlje u okvire nacionalne ideologije druge optužuju za “separatizam”. Pravoslavna tradicija je još 1872. osudila etnofiletizam kao jeres. I sad isti ti centri, koji vjeru pretvaraju u produženu ruku nacionalnog projekta, dižu prst prema Crnoj Gori.

Problem, naravno, nije u “filetizmu”. Problem je u izlasku iz zone kontrole.

“Unutrašnje pukotine” i preventivna lojalnost

Srpska Politika piše o “unutrašnjim krugovima” u Crnoj Gori koji navodno ne doživljavaju patrijarha kao poglavara nego kao gosta, i traži od mitropolita Joanikija da se jasno izjasni. A ovo je klasična operacija preventivne lojalnosti: ko ne viče dovoljno glasno, taj je sumnjiv.

Nije ovdje glavna meta Crnogorska pravoslavna crkva. Ona može, a ne mora da se razvije-zavisi od vjerujućeg puka-meta je svaka autonomna crkvena svijest u Crnoj Gori – pa makar ona postojala unutar struktura SPC. Jer imperije znaju: raskoli se ne uvoze, oni se najprije rode iznutra.

Prijetnja kao argument

Izjave tipa “biće problema”, “pala bi krv”, “nastupiće haos” nisu teološki argumenti. To su političke, a bogme i ratne prijetnje. Kad se promjena dočekuje prijetnjom nasiljem, jasno je da se ne brani vjera, nego moć.

I tu se krug zatvara: uplitanje Moskve je istovremeno groteskno ali i logično. Groteskno jer je apsurdno da špijunska služba tumači crkvene kanone. Logično jer imperija ne podnosi gubitak simboličke kontrole.

Šta Moskva zaista brani?

Moskva ovdje brani četiri stvari:

– narativ: ko tumači pravoslavlje, tumači “prirodne” granice kulturološkog pa onda i geografskog uticaja;

– mrežu moći: parohije kao kulturno-političke ispostave;

– presedan Ukrajine: da se ne ponovi Baltik, Balkan, pa onda i Crna Gora;

– partnerstvo s Beogradom: SPC kao lokalni oslonac na terenu, Moskva kao globalni pokrovitelj.

A šta Crna Gora brani?

Crna Gora brani minimum civilizacije: pravo da se o njenim crkvenim pitanjima raspravlja istorijski, pastirski i sinodalno, a ne kroz saopštenja jedne obavještajne službe. Da se o vjeri govori u crkvi, a ne u press-birou državne bezbjednosti treće države.

Brani i nešto još konkretnije: činjenicu da njena crkvena tradicija nije nastala “protiv nekoga”, nego u vlastitoj državnosti i vlastitom pravu, što je dokumentovano i u izvorima 19. vijeka i u ustavnom tekstu iz 1905.

“Sveti rat” i “srpski svet” – ista priča, druga mantija

Na kraju, skinimo sve ukrase. Ovo nije spor o crkvenim kanonima. A ne! Ovo je projekat.

“Sveti rat” koji Kiril propovijeda i “srpski svet” koji se u Beogradu normalizuje nisu dvije odvojene priče. To je ista ideja u dva registra: imperija koja hoće da njeni politički ciljevi izgledaju (i) kao božanska nužnost.

Kad špijuni pišu o antihristima, kad patrijarsi blagosiljaju tenkove, kad se autokefalija tretira kao bezbjednosna prijetnja, a Crna Gora kao “sljedeća Ukrajina” — tada znamo da je crkveni oltar postao komandni štab.

I zato pravo pitanje više nije hoće li Moskva “dopustiti” Crnoj Gori autokefaliju.

Pravo pitanje glasi:

Hoće li Crna Gora pristati da joj se vjera uređuje iz sjedišta jedne obavještajne službe, dok joj Beograd prodaje svoju  jurisdikciju kao sudbinu – u ime svetog rata i srpskog sveta?

(CdM, foto: lična arhiva)