Juče je bio 5. oktobar. Taj datum ima veliki značaj za Crnu Goru iz nekoliko razloga.

Juče se navršilo 26 godina od svrgavanja takozvanog “balkanskog kasapina” Slobodana Miloševića s vlasti u susjednoj Srbiji.

Ovaj čin je u Srbiji probudio nadu u mogućnost iskoraka iz mračne zone atavističkih strasti nacionalizma i krvoprolica koje je prouzrokovao, kao i kolektivnog otrežnjenja od imperijalnih snova i planova za velikodržavne projekte.

Crna Gora je tih dana gajila slične nade u mogućnost normalizacije odnosa sa svojim sjevernim susjedom – odnosa koji bi podrazumijevali prihvatanje kasnijeg čina obnove crnogorske nezavisnosti 2006 godine i uspostavljanje odnosa ravnopravnih, kako to i dolikuje dvijema suverenim i nezavisnim državama. To se, na žalost, nije desilo.

Taj 5. oktobar je važno pamtiti i kao pouku Crnoj Gori i cijelom regionu  da personalna promjena autokrate na vlasti ne znači obavezno i promjenu političkog kursa koji je on kreirao i simbolizovao, a pogotovo ne garantuje brzo ozdravljenje oboljele društvene srži koja proizvodi nove i mlađe autokrate.

Istorija posljednjih dvije decenije nam je pokazala da je crnogorska nada bila preuranjena, te da je iskorak Srbije iz pomenutog tamnog vilajeta neuporedivo teži i da tek treba da se desi.

Metastaziranje post-Miloševićeve Srbije je imalo snažan negativan uticaj na Crnu Goru. Skoro svi politički, ekonomski, obrazovni, religijski, kulturni i drugi društveni procesi koji se u Crnoj Gori odvijaju su bili i ostali obilježeni aktivnim i malignim djelovanjem zvanične Srbije u cilju poništenja crnogorske nezavisnosti, njene dalje klerikalizacije, u cilju ostvarivanja kulturne o obrazovne dominacije, kreiranja novih i produblivanja postojećih društvenih podjela i etnofederalizacije crnogorskog društva.

Da ne bude zabune, vladajuće strukture u Srbiji nijesu jedini odgovorni za situaciju u kojoj se Crna Gora danas nalazi. Najagilniji na ovom poslu su bili i ostali domaći akteri – brojni politički oportunisti i ideološka nedonoščad ”srpskog sveta”.

Najveću odgovornost za sadašnju krizu, koja je politička, ustavna i institucionalna, ipak snosi takozvana suverenistička demokratska opozicija, jer tokom proteklih decenija nije pokazala spremnost da napravi otklon od uskih partijskih interesa i da svoj politički kredibilitet i moć koja ide uz decenijsko vršenje vlasti iskoristi za rad na istinskom utemeljenju države i njenih institucija, kako bi ona mogla odoljeti ozbiljnim savremenim izazovima.

Sadašnju crnogorsku situaciju je takođe potrebno smjestiti u širi, odnosno, globalni kontekst političkih promjena. Ona se može pozicionirati ono što Timoti Garton Aš naziva “globalna poli-kriza”.

Živimo u vremenu u kojem ultra deničarski politički pokreti i partije brojčano rastu i osvajaju vlast od Vašingtona do Varšave, pa je model liberalne demokratije, koji je dominirao skoro stotinu godina, danas pod opsadom. Da li će i u kojoj mjeri uspjeti da se odbrani od nestajanja, ostaje da se vidi.

Jedna od standardnih analitičkih alatki koja se koristi u objašnjavanju razloga za brojčani rast partija na ekstremima političkog spektra je ona o nedostatku ili nepostojanju demokratskog iskustva u društvu. Ovaj argument se često čuje i na Balkanu. Istorija, mađutim pokazuje da je to slab argument. Ako je on tačan i utemeljen, kako da objasnimo uspijehe demokratizacije u Španiji i u Portugaliji nakon 1975 godine i poslije duge vladivine diktatora u tim zemljama, na primjer?

Moja nada u uspiješnu odbranu se oslanja na činjenicu da danas ne živimo demokratiju kao tiraniju većine, iako mnogi u Crnoj Gori nastoje da nametnu takav model uređenja. Mi živimo vrijeme liberalne demokratije u kojoj je ishod svakih izbora ograničen, odnosno, kontrolisan konceptom vladavine prava, setom zakona koji štite ljudska i manjinska prava, kao i pluralističke anti-većinske institucije.

U Crnoj Gori se takođe često govori o fašizmu kao karakternoj osobini ultra desničarskih nacionalističkih političkih partija. Iako to nije sasvim neosnovano,  zanemaruje se izuzetno važan elemenat za bolje razumijevanje uspiješnosti desničarskih i nacionalističkih partija mađu glasačima. Zanemaruju se emocije.

Nedavno sam ponovo pročitao sjajni esej o “militantnoj demokratiji”, koji je 1937 godine napisao njemački politikolog Karl Lovenstajn. Ovaj autor je, između ostalog, tvrdio da fašizam nije ideologija. Po njemu, to je politička tehnika koja svoj uspijeh gradi na emocijama.

Lovenstajn je bio u pravu. Danas tu političku tehniku koriste svi populistički pokreti, od AfD u Njemačkoj, preko Najdžela Faraža u Britaniji, Donalda Trampa u SAD-u, Marin le Pen u Francuskoj, Aleksandra Vučića u Srbiji, do onih koji su danas na vlasti u Crnoj Gori.

Ono što nacionalističke i ultradesničarske partije nude jeste svojevrsni intelektualni gulaš – mješavina ideoloških fragmenata. Njihova ponuda glasačima je  atraktivna samo zato što se čini da ona nudi odgovore i rješenja emotivnih stanja straha i ljutnje, koja su umnogome proizvod stvarnog ekonomskog nazadovanja. Ovo je  između ostalog, dio potke i domaćeg narativa o ugroženom narodu koji zahtijeva slobodu i pravdu, odnosno, ravnopravnu participaciju u vlasti.

Lovenstajn je dalje pisao da tadašnje demokrate nijesu bile sposobne da se takmiče sa fašistima i njihovim politikama na tom emotivnom nivou. Ova njegova evaluacija iz 1937 godine je upotrebljiva za mnoga savremena društva, uključujući crnogorsko. Iz ovog razloga, tvrdio je Lovenstajn, demokrate moraju da izgrade, brane, održavaju i koriste ustavne i političke prepreke. Drugim riječima, moraju da na populističku zavodljivost ultra desničarskih političkih narativa odgovore racionalnošću i oslanjanjem na uspostavljene zakonske okvire.

Kada je u pitanju savremena Crna Gora, vjerujem da su ove preporuke iz 1937 sasvim upotrebljive. One čine dio odgovora na dominirajuće nacionalne zastave, sveprisutnu epski nadahnutu političku retoriku, emotivno narativ o grobovima predaka i o svetoj zemlji koju treba osloboditi od onog “neželjenog drugog”.

Liberalizam i koncept građanskog društva su tokom posljednih sto pedeset godina konstantno podcjenjivali značaj koncepata doma, nacije i tradicije kao važnih elemenata konstrukcije identiteta. Liberalizam i patriotizam su bili nerazdvojivo vezani 1848 godine. U posljednjih četiti ili pet decenija liberalni političari su uglavnom govorili o Evropi i međunarodnoj zajednici. Ideja o naciji kao političkoj zajednici je bila ostavljena da se njome bave ultra-desničarski politički pokreti. Danas živimo posljedice toga i treba da nađemo izlaz iz ovog emotivnog lavirinta.

Zato nam je, u Crnoj Gori i šire, neophodan liberalni patriotizam koji nudi pozitivan koncept države i domovine, ali to mora biti koncept koji je građanski i inkluzivan, a ne etnički i nacionalistički. To je suština priče o evropskom crnogorstvu.

U nedostatku takvog koncepta u Crnoj Gori imamo na sceni jedne te iste političke ponude koje, bez obzira na retoriku, ostaju ankerisane u nacionalnim zabranima. Svaka ponuda, uključujući i one najsvježije, je definisana i ponuđena kao ekstremno crno-bijela, spasilačka, istorijska i pred-kataklizmična. Ove ponude su, de facto, recikliranje već viđenog i fokusiraju se na oprobani model podgrijavanja emocije straha od nestanka.

One političke strukture u Crnoj Gori koje su ranije figurirale kao proto-građanske su danas izgubljenje u partijskim i izbornim kalkulacijama, ali i u fundamnalnom nerazumijevanju tektonskih političkih i društvenih promjena koje su se desile na globalnom planu.

Smatram da je odgovor na krizu koju živimo očigledan i jasan. To je iskorak u građansko, a ne vraćanje u emotivno i nacionalno.

Odgovor na krizu politike, ideologije, ekonomije i identiteta zasigurno nije svrstavanje pod nacionalne zastave, hranjenje nacionalnim mitologijama, priozvodnja “naših” heroja i “njihovih” izdajnika, istorijski revizionizam, bagatelisanje istine i činjenica za račun “naše” istine, opojni miris tamjana, niti naš kolektivni pogled u nebo i naše raširene ruke u molitvi da nam probleme riješi nekakvo fiktivno nebesko stvorenje, ili briselska administracija.

(Autonomija, foto: privatna arhiva)